Gemeenten hollen zelf democratie uit

Door steeds meer regionaal samen te werken, gooien gemeenten hun bevoegdheden te grabbel. Kamerlid Gerard Schouw spoort raadsleden aan om op de rem te trappen.

De lokale democratie staat onder druk, kiezers verliezen aan zeggenschap in hun eigen gemeenten. 2014 moet hét jaar worden waarin verantwoordelijkheden en geld van het Rijk naar gemeenten overgaan. De VNG en het Rijk bakkeleien over de vraag of gemeenten daar klaar voor zijn. En over geld. Maar de vraag moet zijn of de lokale democratie door al die decentralisaties niet enorm aan het verzwakken is. Veel gemeenten kunnen al die nieuwe taken niet alleen uitvoeren en kiezen voor een vlucht naar voren om het werk te organiseren.

Hun oplossing? In regionaal verband door middel van gemeenschappelijke regelingen met elkaar optrekken. Hiervan weten we al dat deze de afstand tot de kiezer alleen maar vergroten en de democratische controle afneemt. De oorzaak is dat het gros van de beslissingen door burgemeesters en wethouders wordt genomen en de democratisch gekozen raadsleden op afstand worden gehouden.

Gemeentelijke democratieën hebben een aantal zwakke schakels. Allereerst de werving van raadsleden. Wie wil er avond na avond vergaderen als er aantrekkelijker alternatieven zijn voor een leuke vrijetijdsbesteding? In twintig gemeenten besloten partijen dan ook niet langer mee te doen.

Een andere zwakte is de instabiliteit van het bestuur in gemeenten. Nog nooit vertrokken zoveel wethouders tussentijds als de afgelopen vier jaar. Alleen al in 2013 haalden 150 van de 1416 wethouders de jaarwisseling niet. Voor een groot deel kwam dit vanwege een vertrouwensbreuk met de gemeenteraad, anderen werden weggepromoveerd of vertrokken anderszins vrijwillig.

Maar de allerbelangrijkste zwakke schakel, die bovendien groeit als kool, is dat gemeenten hun bevoegdheden te grabbel gooien door deze ondemocratische gemeenschappelijke regelingen op te starten. Dat is weliswaar een praktische manier om regionaal samen te werken, maar gif voor een vitale lokale democratie. Inmiddels woekeren in ons land duizenden van die regelingen. Effectieve en tijdige controle op deze samenwerkingsverbanden blijkt keer op keer een lastige opgave te zijn.

Wat moet er gebeuren om het tij te keren? Geef kiezers weer controle over wat er in hun stad of dorp gebeurt. Daarom vier sporen. Allereerst toewerken naar grotere gemeenten die voldoende bestuurskracht hebben om zelfstandig taken uit te voeren. Liever één grotere gemeente dan veel kleintjes die een woud aan gemeenschappelijke regelingen creëren. De nadruk ligt op de democratische hoofdstructuur: Rijk, provincie, gemeente. Als er dan alsnog een gemeenschappelijke regeling nodig is, dan altijd tijdelijk. Bij het optuigen ervan vastleggen wanneer de regeling vervalt.

Maar daarmee alleen is de lokale democratie nog niet gered. Willen gemeenteraden, belanghebbenden en inwoners gehoord worden en besluitvorming beïnvloeden, dan moet inspraak verplicht worden. Daar is een informatiepositie voor nodig, en dat stelt eisen aan de openbaarheid. Vergaderstukken, beleidstukken, besluiten: deze moeten allemaal toegankelijk en online terug te vinden zijn.

Ook de raadsleden moeten zich heroriënteren. Zij moeten zich niet laten verleiden door argumenten als 'Het gaat om beleidsarme keuzes', of 'Het is alleen maar bedrijfsvoering'. Juist kritische vragen van raadsleden als waarom doen we dit, wat kost het en zijn de voordelen wel realistisch, zijn nodig om bestuurlijk dwalen te voorkomen.

De lokale democratie staat onder druk, maar het tij kan nog keren. Met een paar verbeteringen krijgen kiezers weer zeggenschap over wat er in hun directe omgeving en gemeente gebeurt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden