'Gemeenten hebben te veel dure bouwgrond gekocht'

Burgemeester Rehwinkel sloeg de eerste paal voor Meerstad in januari 2011. © Kees van de Veen, HH

Zeker 64 gemeenten, 15 procent van het totaal, verkeren financieel in gevaar. De waarde van hun bouwgrond verdampt door de aanhoudende crisis. Dat is niet alleen te wijten aan de crisis, maar ook aan grote ambities, zegt Gerber van Nijendaal van de Raad voor Financiële Verhoudingen (Rfv), die het kabinet en het parlement adviseert.

De gemeenten zelf verwachten in totaal 3,2 miljard euro te verliezen op aangekochte gronden. Tot deze conclusie komt het Vakberaad Gemeentefinanciën van de provinciale toezichthouders, die alle jaarrekeningen van 2010 onder de loep nam.

De tegenvallers voor individuele gemeenten belopen soms minstens vele tientallen miljoenen euro. Maar nog steeds zijn lokale besturen te optimistisch over wat hun grond oplevert.

"Ze kijken weg", constateert Van Nijendaal. Doordat de vooruitzichten voor de woningmarkt ongunstig blijven, meent hij dat verwachte winsten verder afkalven.

De huidige malaise is niet alleen toe te rekenen aan de kredietcrisis; voor die tijd waren bij sommige gemeenten "de ogen groter dan de maag", zegt Van Nijendaal. "Wat in de planning zat aan woningbouw, was vele malen groter dan de behoefte."

Waarom waren er zulke grote ambities?

"Met het oog op de bouw van woningen en kantoren en de aanleg van industrieterreinen hebben gemeenten flink grond aangekocht. Ze wilden ook een graantje meepikken. Het was wrang dat vooral de projectontwikkelaars er in de jaren negentig met de winst vandoor gingen. Er is ook aangekocht om speculanten voor te zijn. Gemeenten konden bovendien heel makkelijk aan geld komen en de rente was relatief laag.

"Het leidde tot grote ambities. Gemeentebestuurders werden daarin gesteund door het rijksbeleid om aan de woningbehoefte in hun regio's te voorzien. Maar telde je alles bij elkaar op, dan zag je dat wat aan nieuwbouw in de planning zat vele malen groter was dan de behoefte ooit zou zijn. Dat was al voor de crisis duidelijk. Parkstad Limburg werd bijvoorbeeld in 2003 nog door het ministerie van Vrom achter de broek gezeten, toen die regio al aan het krimpen was."

Waarom is er toen niet ingegrepen?

"De echte gewaarwording van overaanbod kwam pas kort geleden. De kredietcrisis heeft de situatie verscherpt toen gemeenten woningen niet meer kwijtraakten. Krimpregio's waren wat eerder, maar elders heerste de illusie dat het allemaal tijdelijk was en een kwestie van even uitzingen. In crisistijd is nog grond gekocht van ontwikkelaars en bouwers toen die het moeilijk kregen omdat ze in de markt geen geld konden krijgen. Dat moest voorkomen dat andere projecten in aanbouw stilvielen.

"Bij overaanbod ontstaat een kat- en muisspel tussen gemeenten onderling en tussen gemeenten en private partijen. Wie gaat er als eerste schrappen? Er is angst voor schadeclaims en de bouwwereld heeft niet altijd een direct belang om projecten af te blazen."

Apeldoorn zit al in problemen, komen er nog meer Apeldoorns?

"Vooral kleinere gemeenten die ook op andere terreinen zwakker staan, lopen grote risico's. Grotere steden kunnen tegenvallers meer spreiden. De gemeenten verwachtten eind 2010 nog een winst van 1,3 miljard op grond. Bijstelling van die winstverwachting is onvermijdelijk, want ook dit jaar zal het geen hosanna zijn.

"Als eerste zullen de gemeenten in de problemen komen waar de ogen groter waren dan de maag en het bestuur - los van de crisis - de woningbehoefte heeft overschat.

"Sommige zullen in één keer hun verlies nemen en zo door de zure appel bijten. Andere gaan - om politiek-bestuurlijke redenen of omdat ze er toch brood inzien - projecten in fases opdelen en het renteverlies incasseren. Dat faseren lost niet alles op. Zo is er bijvoorbeeld een gevaar voor groeigemeenten. Ze kunnen worden ingehaald door ontwikkelingen in hun regio die zorgen voor een aantrekkelijker alternatief voor woningzoekenden en bedrijven. Dan zullen ze nooit meer de aantallen inwoners trekken die in hun prognoses staan."

Wat gaan inwoners ervan merken?

"Voor de komende jaren ziet het er voor een grote groep gemeenten niet goed uit. Ook al hebben ze de begroting voor dit jaar op orde, ze kunnen niet gaan slapen. Provincies kijken over schouders mee, niet alleen bij gemeenten die nu onder verscherpt toezicht staan.

"Het betekent flink aan de slag en kijken waar bezuinigd kan worden. Dat zal veel moeite kosten. Het verenigingsleven krijgt minder subsidie, het zwembad en de bibliotheek gaan dicht, het opkalefateren van het centrum moet wellicht worden afgeblazen, het groen- en wegenonderhoud wordt versoberd en uitbreidingen gaan niet door. Lokale belastingen gaan misschien omhoog. Op de ambtenaren en dienstverlening wordt bespaard."

Stel dat de woningmarkt weer aantrekt, zijn de problemen dan voorbij? "Voor een aantal gemeenten verzacht dat de pijn. Maar voor hen die te veel dure grond hebben, afgemeten naar de behoefte, gaat dat niet op. Ze zullen als laatste profiteren en misschien wel nooit.

"Dan is het een kwestie van reëel zijn; dat het nooit meer wat wordt en je beter bieten kunt gaan telen of schapen houden op die grond."

Conflict om project Meerstad in Groningen

In Groningen woedt een strijd rond het in aanbouw zijnde project Meerstad, waar 6500 woningen zijn voorzien. Dat zijn al ruim 4000 woningen minder dan oorspronkelijk waren gepland in de wijk tussen de stad Groningen en Slochteren.

Onlangs trokken de gemeente Slochteren, de provincie Groningen, vier bouwondernemers en het ministerie van landbouw zich terug uit het project. De stad Groningen is overgebleven als enig aandeelhouder en gemeenteraadsleden hikken aan tegen de risico's, zeker nu de woningmarkt onder druk staat.

De Groningse Gedeputeerde Willem Moorlag wil dat omliggende gemeenten inschikken met hun bouwplannen om het project te redden, melden lokale media. Maar het Assen en Tynaarlo voelen daar niets voor. Volgens hen moeten de provinciebesturen van Groningen en Drenthe eerst maar eens aangeven hoe om te gaan met de stagnerende huizenmarkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden