Gemeentefusies onvermijdelijk

analyse | Nieuwe, complexe taken maken samenvoeging noodzakelijk

Een fusiegolf van gemeenten? Zestig procent van de Nederlanders ziet het volgens een recente peiling absoluut niet zitten om van klein naar groot te gaan. Maar zo'n opschaling is onontkoombaar sinds de enorme uitbreiding van gemeentelijke taken op het gebied van jeugd, zorg en werk, zegt een groeiende groep wetenschappers.

Bij de pleitbezorgers van grootscheepse herindeling heeft zich bestuurskundige Remco Nehmelman gevoegd, verbonden aan de Universiteit Utrecht. In zijn oratie 'De Staat achter de dijken' waarmee hij vrijdag zijn hoogleraarschap publiek organisatierecht aanvaardde, stelt hij het gebrek aan democratische controle op de nieuwe gemeentetaken aan de kaak. Veel van de 393 gemeenten zijn volgens hem te klein om individueel de vele publieke taken te dragen. Ze zoeken de oplossing in 'ondoorzichtige' samenwerking met buurgemeenten, op afstand van gemeenteraden.

Neem de zorg. Het ideale plaatje is volgens Nehmelman: de gemeenteraad bepaalt hoe de zorg eruit gaat zien, wethouders sluiten contracten met zorgverleners, ambtenaren voeren keukentafelgesprekken en regelen dat de juiste hulp bij mensen terechtkomt. De praktijk is echter een web van enkele honderden samenwerkingsverbanden, waar wethouders de dienst uitmaken. "Veel raadsleden zijn het zicht en daarmee hun invloed kwijt, laat staan de burgers." De democratische controle is uitgehold en dat is funest, aldus de bestuurskundige.

Steeds meer zorgen maakt hij zich ook over de complexiteit van die gemeentetaken. Het gaat de kennis en tijd van raadsleden - 'slechts parttimers' - te boven, meent hij. Bij onderzoek van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) vóór de ongekend omvangrijke decentralisaties klaagden veel volksvertegenwoordigers al over hoge werkdruk.

Nehmelman staat niet alleen in zijn twijfels. Op initiatief van de Tweede Kamer doet de Raad voor openbaar bestuur (Rob) onderzoek naar de democratische legitimiteit van de samenwerkingsverbanden. Gemiddeld is een gemeente inmiddels zeventien van dit soort verbintenissen aangegaan, becijferde de Rob, die eerder dit jaar al knelpunten in kaart bracht. Zo ziet zij democratie en bestuur zich in tegengestelde richtingen ontwikkelen. "Het zwaartepunt van de lokale democratie verschuift naar het niveau van buurt, wijk of dorpskern, en tegelijkertijd het bestuurlijke zwaartepunt steeds meer naar de regio." De Rob toetst nu de knelpunten in de praktijk en zal nog deze zomer advies uitbrengen aan het parlement.

De Utrechtse bestuurskundige doet vast een schot voor de boeg. Door 'binnen afzienbare termijn' gemeenten samen te voegen, kunnen gemeenteraden de controle op burgemeester en wethouders weer ten volle uitoefenen. Hij laat doorschemeren dat het niet onlogisch zou zijn om degene die nu al samenwerken, te laten fuseren. Onderzoekers van de Atlas voor Gemeenten kwamen tot een ideale herindeling van 57 regiogemeenten. "De nieuwe gemeenten zullen gemakkelijker competente bestuurders en ambtenaren kunnen leveren, die toegerust zijn voor de problemen en taken. Bovendien zal het belastinggeld zorgvuldiger worden besteed", zei Gerard Marlet van de Atlas bij de presentatie in december.

De Rob zal in zijn advies niet zover gaan, hooguit wil de raad fusies versnellen. Het onderwerp ligt politiek gevoelig: plannen van minister Plasterk (binnenlandse zaken) die aankoerste op gemeenten van meer dan 100.000 inwoners, werden afgeschoten. Maar Nehmelmans voorstellen om gemeenten meer autonomie te geven door verruiming van gemeentelijke belastingen, krijgen mogelijk wel steun. De VNG en onderzoeksinstituut Coelo (vanuit economisch perspectief) pleiten er al langer voor.

De hoogleraar beschrijft het als een proces van ouders (Den Haag) die hun kinderen moeten loslaten. "Groter groeiende gemeenten moeten volwassen behandeld worden en leren om op eigen benen te staan."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden