Gemeente Amsterdam behandelde joden na oorlog 'onnodig hard'

Eerste Amsterdamse Joden worden op transport gezet.Beeld ANP

Berooid keerden sommige Joden in 1945 na deportatie of onderduik terug naar Amsterdam. De huiseigenaren onder hen vonden een envelop van de gemeente Amsterdam op de deurmat met een boete: de eigenaren hadden tijdens de oorlog geen erfpacht (huur voor de grond) betaald. Onderzoekers van het Niod noemen dit terugvorderen nu 'onnodig hard'.

In opdracht van de gemeente Amsterdam deed het Nederlands Instituut voor oorlog-, holocaust- en genocidestudies (Niod) onderzoek naar de kwestie en presenteerde de resultaten vandaag. Toen de erfpachtboetes in 2013 bij toeval in het archief ontdekt werden, trok de gemeente direct het boetekleed aan. Burgemeester Eberhard van der Laan gaf het Niod de opdracht uit te vinden waarom de gemeente zo 'kil' boetes oplegde aan getraumatiseerde Joden.

Op die vraag vonden de onderzoekers een antwoord: stadsbestuurders voelden zich niet verantwoordelijk voor de financiële schade die de Joodse gemeenschap trof. Onderzoeker Hinke Piersma: "Ambtenaren dachten: wij hebben deze schade niet veroorzaakt, dus hoeven er ook niet voor op te draaien."

Antisemitisme
Daarnaast hoopten de ambtenaren volgens Piersma dat de Joodse huisbezitters de boetes zouden verhalen op de personen die in hun huizen woonden terwijl zij in kampen of op onderduikadressen verbleven. "Daar is niets van gekomen", zegt de onderzoeker. "De aanname die de ambtenaren deden, bleek in de praktijk niet te werken."

Het Niod onderzocht ook of er sprake was van antisemitisme als motief voor het opleggen van de boetes. Piersma: "Het is duidelijk dat antisemitisme na de oorlog niet weg was. Maar wij hebben geen bewijs dat dit beleid daardoor werd ingegeven." Ze concludeert: "Goede ambtenaren zorgen dat de regels worden uitgevoerd. En dat hebben ze gedaan."

Joden worden gedeporteerdBeeld ANP

Schandalig
Voor het Centraal Joods Overleg (CJO) is het geen nieuws dat de gemeente zich na de oorlog hard opstelde. Voorzitter Ron van der Wieken noemt de uitkomst van het onderzoek een 'voor de hand liggende vaststelling'. Hij weet - zegt hij - al zestig jaar dat de omgang met Joden na de oorlog niet vriendelijk was. Hij noemt de naoorlogse boetes 'werkelijk schandalig'.

Wel is hij blij dat de Joodse gemeenschap erkenning krijgt door dit onderzoek. Net als de onderzoekers ziet hij de boetes niet als antisemitische daad. Van der Wieken verklaart het vanuit de ambtelijke sfeer die heerste na de oorlog, en nu soms nog steeds. "Regels zijn regels in Nederland."

Vergoeding
De gemeente Amsterdam trok eerder al 820 duizend euro uit om nabestaanden van de beboete Joodse huiseigenaren terug te betalen.
Volgens Niod-onderzoeker Piersma opent het besluit van de gemeente Amsterdam een nieuw hoofdstuk in het naoorlogse rechtsherstel.

In 2000 zijn nabestaanden al indirect terugbetaald, zegt Piersma. Toen hebben Joodse nabestaanden in totaal 347 miljoen euro gekregen voor 'overheidsoptreden in het algemeen'. Hieronder viel ook het optreden van lokale overheden.

Gaat de gemeente Amsterdam nu van de schadevergoedingen afzien? Piersma: "Wat de gevolgen zijn van dit onderzoek, daar gaan wij niet over. Nu is de politiek weer aan zet." CJO-voorzitter Van der Wieken is juist blij met de vergoeding. "Burgemeester Van der Laan doet dat maar wel even. Ik vind het heel correct. Nabestaanden krijgen terug wat uit hun zak is gehaald."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden