Gematigd, maar oh zo grof

De oud-opperrabbijn, geestelijk leider van de sefardische gemeenschap en politieke kingmaker van Israël blies gisteren zijn laatste adem uit, 93 jaar oud. Ovadia Joseef kon volgens vriend en vijand regeringen maken en breken.

Zijn eerste vier jaren ging hij door het leven als Abdoella, oudste zoon van Georgia en Jaakob Joesef, de goudsmid. Het gezin verhuisde van Bagdad naar Jeruzalem. Abdoella Joesef werd Ovadia Joseef.

Op zijn sterfbed kreeg hij er een naam bij, Chaim, Leven - een joods gebruik bedoeld om het lot om de tuin te leiden, om hem alsnog leven te schenken. Tienduizenden baden om een wonder voor 'de Grootste der Rabbijnen, de Grote Leermeester, Schriftgeleerde van de Generatie, de Eerste van Zion'. Ze beloofden zich strikter aan de religieuze voorschriften te houden. Eén rabbijn riep zelfs op al hun smartphones stuk te gooien. Het mocht niet baten.

Terwijl zijn kroonprinsen al om de troon vochten en de radio haast continu jammerende rabbijnen liet horen, blies de oud-opperrabbijn, geestelijk leider van de sefardische gemeenschap en politieke kingmaker van Israël gisteren zijn laatste adem uit, 93 jaar oud.

Het had weinig gescheeld of Ovadia Joseef was kruidenier geworden. Leergierig en begaafd blonk hij als kind al uit. Toen hij enkele dagen school verzuimde, ging rabbijn Attia, het hoofd van de religieuze leerschool, op huisbezoek. Hij schrok van de bittere armoe. De familie kon amper leven van haar kruidenierszaakje, laat staan hulp betalen. Ovadia moest meehelpen. Daags erop trof papa niet zijn zoon, maar de rabbijn achter de toonbank, in kruideniersjas. Hij had Ovadia naar school gestuurd en zijn plaats ingenomen.

Het is een van de vele anekdotes die het leven van Ovadia Joseef zouden vergezellen. Zo zou hij zijn eerste literaire werk al op negenjarige leeftijd hebben gepubliceerd. En dan was er die keer dat er uren na het vrijdagse avondgebed gebonk klonk uit de buurtsynagoge. De 'gabbai', de koster, werd gehaald om de synagoge te openen. Binnen vond hij een jonge Bijbelstudent die zo verzonken was geweest in het gebed, dat hij niet had gemerkt dat iedereen allang naar huis was en de synagoge op slot.

Scherpzinnig
Als twintiger was Ovadia Joseef reeds een gezien rabbijn, scherpzinnig, met zijn fenomenaal geheugen 'een wandelend Tora-boek'. Hij klom op van rechter van het rabbinale hof in Jeruzalem, tot lid van de rabbinale hoge raad en opperrabbijn van Tel Aviv. Dat wil zeggen, van de sefardische tak van al die instituten, want in het verdeelde Israël was - en is - er van alles (minstens) twee: een van de joden uit Oost-Europa, de asjkenazim, en een van de joden uit Midden-Oosterse landen, de sefardim.

Intussen schreef hij zijn boeken en deed hij religieuze uitspraken die vaak tegen de strengere asjkenazische leer indruisden. Zo mochten van hem getrouwde vrouwen best een stukje haar tonen van onder hun hoofddoek en hoefden meisjes niet per se allesbedekkende kousen aan. En als het niet anders kon, mochten meisjes en jongens samen in een klas zitten, dat wil zeggen tot hun negende. Voor de asjkenazische ultra-orthodoxie was dat alles ondenkbaar. Later, toen hij politieke macht bezat, zou hij voetballers oproepen niet op zaterdag te spelen. Nooit heeft hij het voetballen op de sabbat echt verboden, wetende dat zijn aanhangers op die dag de stadions vullen. Hij toonde zich een pragmatist, met oog voor het dagelijks leven.

Sjaspartij
Zijn benoeming tot opperrabbijn van Israël in 1973 was voor tien jaar. Hij wilde langer. Dat lukte niet. Het bleek een zegen te zijn - voor hem. Zijn carrière zou nu pas echt beginnen.

Met zijn protegé, en eveneens wonderkind, Arjeh Deri zette hij een partij op speciaal voor de sefardische achterban, Sjas. Het was een gat in de markt. Het gewaad dat bij de functie van opperrabbijn hoorde, legde hij nooit meer af, het werd zijn handelsmerk: het portret van Ovadia Joseef in zijn goudgeborduurde gewaad, met tulband en dikke donkere brilleglazen, zou in ontelbare huizen en eettentjes, marktstalletjes en kruideniertjes komen te hangen.

In de beginjaren van Israël waren er zo een half miljoen immigranten uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten gearriveerd. Ze hadden zich maar aan te passen, luidde het devies van de asjkenazische elite. Dat pakte averechts uit. De oriëntaalse Joden voelden zich miskend, achtergesteld - waren dat ook - en begonnen zich te roeren. Ze brachten de Arbeiderspartij ten val en hielpen de rechtse premier Begin aan de macht. Voor oriëntaalse Joden hoorde de religie, de traditie, bij het leven. Scheiding tussen 'kerk' en staat was hen vreemd, laat staan secularisme. Ze waren gelovig, maar stukken minder streng in de leer dan de asjkenazische 'godvrezenden'. Toch stuurden velen hun kinderen naar religieuze scholen, bang dat ze anders op het slechte pad zouden geraken. Ook op die strenge asjkenazische leerscholen werd op hen neergekeken.

Sjas werd de uitlaatklep van het 'tweede Israël', dat erkenning eiste. De partij groeide uit tot een beweging met eigen scholen. In de politiek met zijn wankele coalities, zat Sjas op de wip. Ovadia Joseef kon regeringen maken en breken. Als spiritueel leider van de sefardische gemeenschap groeide hij uit tot kingmaker. Premiers kwamen bij hem op audiëntie (niet omgekeerd), of ze nu Rabin, Peres, Sjaron of Netanjahoe heetten, allen zochten ze zijn gunsten. Die verleende de rabbijn niet gemakkelijk.

Grove uithalen
Net zoals hij tegen mederabbijnen aanschopte, leek hij zichzelf en zijn aanhang te vermaken met grove uithalen naar politici, naar opperrechters die de wet boven - zijn - religieuze voorschriften stelden, eigenlijk naar alles en iedereen wat hem niet aanstond.

Een linkse minister van onderwijs wilde de religieuze scholen - "waar in een tijdperk dat de mens naar de maan vliegt, ze nog steeds onderwijzen dat de wereld in zes dagen is geschapen" - omvormen. Ovadia Joseef riep zijn toehoorders op een groot banket aan te richten op haar sterfdag. (Ze leeft nog.) Hij dreigde de regering te laten vallen. De minister werd overgeplaatst.

Ariel Sjaron maakte hij uit voor 'een oorlogszuchtige varkensliefhebber' - een toespeling op Sjarons voorliefde voor bepaald niet koosjere spijzen. Benjamin Netanjahoe was 'een blinde geit'. En "Obama moest niet denken dat wij zijn slaven zijn", reageerde Joseef op de Amerikaanse oproep de bouw van nederzettingen te stoppen. Hoe dan ook bestonden in zijn wereldbeeld andere volken slechts om het Joodse volk te dienen. En natuurlijk mochten de Palestijnse presidenten van de aardbodem verdwijnen.

Als gematigd en seculier Israël weer eens geschokt reageerde op 'die ajatollah' met zijn xenofobe en discriminerende uitspraken, legde zijn entourage verontwaardigd uit dat de rabbijn zich slechts baseerde op letterlijke teksten uit de Bijbel.

Toch had hij de naam gematigd te zijn en bleef 'links' hem het hof maken. Zij zagen in de rabbijn een partner voor het vredesproces.

Want, in tegenstelling tot de meesten van zijn achterban, meende Ovadia Joseef dat het gerechtvaardigd was om gebied op te geven om bloedvergieten te voorkomen.

Volgens zijn biografen achtervolgde de oorlog van 1973 hem. Joseef was geschokt door de vele slachtoffers: "Kan Joods bloed zomaar vloeien als water? Ik kende zelf jongens die zijn gesneuveld en weet onder welke vreselijke omstandigheden. Moeten we dan het leven van mensen offeren voor een stukje grond? Voor een berg of een heuvel?"

Niet zo lang geleden ging premier Netanjahoe bij hem op bezoek. Het onderwerp: Iran en zijn atoombom. Na het gesprek vertelden Sjasleiders dat zonder Ovadia Joseef de Israëlische bommenwerpers al lang waren opgestegen.

De afgelopen jaren nam zijn politieke macht af. Tegelijkertijd groeide hij voor velen uit tot een heilige. Gistermiddag kwam Jeruzalem tot stilstand voor de begrafenis van Chaim Ovadia Joseef, 'de Grote Leermeester' en 'Schriftgeleerde van de Generatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden