Gemangelde katholieken zoeken vrijmoedigheid

Katholieken zijn onzichtbaar geworden, klaagde het congres van de Katholieke Raad voor Kerk & Samenleving in 1994. 'Vrijmoedig katholiek' noemde de raad zijn congres gisteren, bij het zilveren zilveren jubileum. De katholieken zijn er weer, maar paars is in coma.

Politici beschouwen katholicisme als een vorm van onvolwassenheid, zegt Clemence Ross-van Dorp, lid van de Tweede Kamer voor het CDA. Wie zich bedient van een religieus vocabulaire, moet zich eerst maar eens terugtrekken in de kinderkamer, of het gezin, om daarna vrij en individualistisch weer in de politiek te komen.

Volgens Ross-van Dorp verkeert het kabinet in een staat van levensbeschouwelijke bewusteloosheid, of zelfs van coma. Geloof en overtuiging zijn, net als de spoorwegen, geprivatiseerd. Verbannen naar de privé-sfeer. En als ze weer de politiek binnensijpelen, zeggen politici er wel respect voor te hebben, maar laten ze zich uiteindelijk leiden door een regeerakkoord waarin alles al beklonken is.

Hoe kan een katholiek in deze volwassen en bevrijdde tijden nog vrijmoedig spreken? Waarom durven katholieken soms alleen nog maar beschroomd te erkennen dat ze katholiek zijn, terwijl nieuwe vormen van spiritualiteit onbeschaamd worden beleden? De Katholieke Raad voor Kerk en Samenleving (KRKS) wijdde er gisteren een symposium aan: Vrijmoedig katholiek. Zeven jaar geleden organiseerde het KRKS zijn vierde lustrum met het symposium onzichtbaar katholiek, nu, bij het 25-jarig bestaan van de KRKS, durven ze zichzelf vrijmoedig te noemen. De nieuwe naam duidt eerder op een voornemen dan op een praktijk, getuige de woorden van Ross-van Dorp. 'Onzichtbaar' zijn de katholieken niet meer, meldt de organisatie, maar veel vrijmoedigheid in het verbinden van hun overtuigingen met de maatschappelijke kwesties is nog niet gesignaleerd. Tegelijk lijkt er een enorme vraag te zijn naar katholieke waarden. Krantenkolommen zijn gevuld met verhalen van mensen die minder gaan werken en zich wijden aan gezin en zorg.

Andere moderne mensen hebben genoeg van het lege leven van consumptie, en zijn op zoek naar nieuwe vormen van bezieling. Deze dag zou zonder veel problemen opgenomen kunnen worden in het offensief tegen de moderne cultuur: ongebreidelde consumptiezucht, economisering - verschijnselen waar katholieken zich samen met de moderne mens tegen verzetten.

Het katholicisme is volgens Donald Loose, bijzonder hoogleraar wijsbegeerte vanwege de Radboudstichting aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, een heilzaam correctief voor de hedendaagse cultuur. Maar, waarschuwt hij, het moet niet proberen zich buiten de maatschappij te plaatsen, het kan uiteindelijk ook niet ontkomen aan de al te moderne wereld. ,,Een vrijmoedige katholiciteit kan zich niet tegen de moderniteit, de rationaliteit verzetten. Ze moet haar als het ware met een hoger bod overtreffen.

Ook volgens Herman Kaiser, burgemeester van Roermond - die managersjargon vermengt met bijbelse verhalen - moet de rk kerk geen ark van Noach zijn, die het eind van de storm van bureaucratisering en economisering afwacht. Ze moet niet scheep gaan, maar de digitale snelweg op. ICT (informatie- en communicatie technologie) is voor Kaiser geen bedreiging, geen poel van vulgair vermaak, maar juist een geschenk voor de rk kerk. De kerk moet dan ook niet achterblijven, maar de overstap maken naar de netwerksamenleving. ICT is een versneller voor haar vernieuwingsproces, zegt hij. Dankzij de nieuwe communicatiemiddelen kan de gelovige een open dialoog aangaan met andere gelovigen. En, denkt Kaiser, een organisatie die al 2000 jaar bestaat is niet dom en kan deze overstap wel maken. Het betekent dat katholieken in de knooppunten van de netwerksamenleving moeten gaan zitten. Communities - een internetterm die Kaiser verplaatst naar de non-virtuele wereld - moeten weer een belangrijke plaats krijgen door ze te stimuleren. Het gezin bijvoorbeeld, maar ook ouderen.

Ross-van Dorp vindt ook dat deze 'communities' gestimuleerd moeten worden, maar ze doet niet aan moderne internetretoriek: ,,De heersende ideologie in het kabinet is die van de autonome mens. Het belastingstelsel bijvoorbeeld is niet gericht op gezinnen of mensen die elkaar willen steunen. Die worden alleen maar gestraft.

Loose ondersteunt Ross-van Dorps inspanningen. ,,Het publieke domein is echter een machtsdomein. Macht is geen vies woord. Tegen de overmacht van het kwaad is alleen de georganiseerde tegenmacht van het goede opgewassen. Goede intenties resulteren alleen in effectieve verwerkelijking bij middel van instituties en de collectiviteit. De rk kerk heeft zich volgens Loose altijd in instituties verwerkelijkt, ze kent een sterk 'incarnatorische houding'. Wel waarschuwt Ross-van Dorp dat zo'n organisatie altijd kan ontaarden. Om het kwaad te bestrijden is weliswaar een organisatie nodig, maar organisaties kunnen ook gaan woekeren en mensen te sterk beheersen. Voor iedereen uitmaken wat goed en fout is, bijvoorbeeld, doet de menselijke vrijheid en vrijmoedigheid afnemen. ,,De kerk is heilsgeschiedenis en zonde tegelijk, een genadeaanbod van waarachtige bevrijding van de mens én tegelijk een spoor van vergetelheid en miskenning, waarover we allen schuld behoren te bekennen.

Katholieken worden volgens Loose gemangeld door tussen enerzijds de logica van de moderne efficiëntie, van de verzorgingsstaat en anderzijds de waardigheid van elke lijdende. We denken dat het sociale vangnet voldoende is, dat we de wereld kunnen inrichten volgens vaste beginselen, maar telkens weer zien we mensen die niet passen in de schijnbaar soepel machine van de verzorgingsstaat. Christus komt, zo zegt Loose, telkens anoniem terug in alle organisaties. Als aids-patiënt, als oudere - het lijden van die moderne en anonieme Jezussen laat zien dat het vangnet onvoldoende is. In de wereld van professionele zorgverleners schreeuwen de lijdenden volgens Loose om een luisterend oor.

Door de solidariteit af te dwingen, zegt Loose, ook van wie er niet toe bereid was, hebben we het antwoord op de vraag naar de vrijheid afgekocht. De professionele zorgverleners ontnemen de mens de vrijheid om zelf solidair te zijn. Deze zorg miskent de transcendente God, die de wereld aan de mensheid in eigen beheer en verantwoordelijkheid overdraagt. Het mysterie van de vrijheid wordt al te vaak gesmoord in vaste beginselen.

Vrijmoedig katholiek zijn betekent niet leven volgens vaste regels, maar je telkens opnieuw laten ontroeren door de vraag van Jezus. Katholicisme is geen afgesloten systeem dat voor eens en altijd alle antwoorden heeft - de traditie id niet te downloaden, aldus Loose. Ze is de opgave aan de mens om haar telkens opnieuw toe te passen. De waarheid is niet van de katholieken, de waarheid is van God.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden