Gelukkig, toch nog een beetje Bernlef

Als je als kind je moeder brood ziet snijden in de keuken, denk je niet: dit beeld zal me eeuwig bijblijven. Het is een alledaags moment dat zal ondersneeuwen onder de grote emoties van het leven. Een verliefdheid, een overlijden. Zo ongeveer zit onze herinnering in elkaar. Denken we. Bernlef kwam met een verrassende omkering: de broodsnijdende moeder stond hem helderder voor de geest dan zijn eerste verliefdheid. "Hoe zou de herinnering toch werken?", vroeg hij zich verwonderd af in 'Boeken'. "Je vergeet het grote en onthoudt het kleine."

Bernlef was, toen hij dit uitsprak, zo'n 73 jaar, een leeftijd waarvan het voorstelbaar is dat de zachte glans van een keukentafereeltje uit je jeugd je dierbaarder en dierbaarder wordt. Bernlef zou over het mechanisme van de herinnering een prachtig boek kunnen schrijven, ware het niet dat hij op 29 oktober stierf. Hilversum besteedde aan dat overlijden weinig aandacht, wat onterecht is, want Bernlef had, zoals uit 'Hersenschimmen' blijkt, een bijzonder talent: als niet-wetenschapper schreef hij proza op wetenschappelijk niveau.

Gelukkig lag de oude aflevering van 'Boeken' nog op de plank, zodat we zaterdagochtend toch nog een beetje afscheid konden nemen. Het leek alsof VPRO-presentator Wim Brands zich zorgen maakte over de geestesgesteldheid van de auteur. Tot drie, vier keer toe vroeg hij naar diens geheugencapaciteit. "Mijn beeldgeheugen is nog prima, de rest google ik wel bij elkaar", antwoordde de romancier laconiek. Het was wat overtrokken van Brands. Voor de rest een mooie uitzending. De schrijver vertelde hoe 'Hersenschimmen' tot stand was gekomen. Eerst had hij een landschap gezocht, 'want zonder landschap geen verhaal'. Bernlef vond 'zijn' landschap in het noordwesten van de VS, iets boven Boston. "Het lijkt daar een beetje op Zweden."

Een winters landschap dus, zoals het winter was in het hoofd van Maarten Klein, hoofdpersoon uit 'Hersenschimmen'. We zagen Joop Admiraal als Klein in de verfilming van Bernlefs boek: "Mijn hoofd is doorzichtig, van ijs en glas. Ik denk helemaal niets." Bernlef memoreerde dat hij zijn boek niet had geschreven als waarnemer van buitenaf, maar vanuit het hoofd van een dementerende man. Neurologen beschouwen de roman als een waardevolle aanvulling op de wetenschap. "Wellicht is het mogelijk om met gezonde hersenen het aftakelingsproces van dementie te beschrijven", sprak Bernlef bescheiden. Brands noemde hem terecht een cultuurdrager die een angst aan de oppervlakte bracht die onderhuids onder de bevolking leefde.

Op een heel andere manier doet omroep Powned hetzelfde. In 'PowLitie' komt naar boven wat veel mensen willen: een betere aanpak van kleine criminaliteit. 'PowLitie' rukte uit met een lokauto waarin een iPhone voor het grijpen lag. Een krantenbezorger gooide de autoruit in en ging er met de buit vandoor. Alles was gefilmd met de verborgen camera, en dankzij moderne technologie werd de dader vlug opgespoord. "Je bent gearresteerd", zei de verslaggever. Het schijnt allemaal te mogen. Een officier van justitie kwam het toelichten. 'PowLitie' wil dat wij, tv-kijkers, hetzelfde gaan doen: boeven vangen. Dat lijkt mij een hersenschim.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden