Boekrecensie

Gelukkig in afgedwongen huwelijk

Shmuel Yosef AgnonBeeld RV

Nobelprijswinnaar S.Y. Agnon (1888-1970) begint 'Een simpel verhaal' met de aankomst van Bloeme Nacht, het arme verweesde nichtje, bij haar rijke familieleden Borech en Tsirl Meier.

Borech Meier is een succesvolle winkelier in Szybusz in Galicië. Het Poolse stadje lijkt sterk op Agnons geboortestad Buczacz in het uiterste oosten van Oostenrijk-Hongarije. Meteen vanaf de eerste dag wordt zoon Hirsjl hopeloos verliefd op Bloeme. Maar de onschuldige liefdesblijken die Bloeme en Hirsjl tersluiks uitwisselen, ontsnappen niet aan het waakzame oog van Tsirl. Berekenend als ze is, wil ze absoluut vermijden dat haar zoon een arm meisje huwt. Ze benadert huwelijksmakelaar Joine Toiber, die prompt een huwelijk arrangeert met Mine, de dochter van de rijke rentmeester Gedalje Tsiemlich.

Als lezer verwacht je natuurlijk dat het verliefde stel heftig protesteert tegen dat plan. Of dat ze elkaar op enig later moment opnieuw zullen ontmoeten. Maar niets van dat alles bij Agnon, die voor zijn - allesbehalve simpele - 'simpel verhaal' een heel andere variant van de onmogelijke liefde heeft bedacht. Hij maakt er een anti-romantisch verhaal van: Bloeme verdwijnt definitief van het toneel en na een heleboel verwikkelingen - Hirsjl wordt krankzinnig, maar geneest - leeft Hirsjl als het ware nog 'lang en gelukkig' met zijn eigen echtgenote.

Ondertussen schildert Agnon met ironische pen zijn personages. Hij heeft geen lange uitweidingen nodig om ze neer te zetten, maar tekent hen messcherp in korte, gevatte zinnetjes. Over Borech Meier, bijvoorbeeld, laat hij zich ontvallen: "Borech Meier kon met iedereen goed opschieten, zeker met hen die geboren waren om hem tot voordeel te zijn". En Hirsjls karakter wordt met één pennestreek geborsteld: "Net zoals hij vroeger in het leerhuis had gezeten zonder de ambitie om rabbijn te worden, zo zat hij nu in de winkel zonder het doel om rijk te worden".

Opvallende figuren

Agnons roman is een komen en gaan van opvallende figuren die het stadje rijk is, elk met zijn eigen verhaal en eigenaardigheden. Het resultaat is een caleidoscopisch beeld van de Joodse gemeenschap in Szybusz, waar de mores aan het begin van de twintigste eeuw worden getekend door nieuwe ideologieën als socialisme en zionisme.

We maken kennis met Joine Toiber, een verstandig man die ooit voor rabbijn studeerde, maar afhaakte toen hij een aardrijkskundeboek onder ogen kreeg: de ontdekking van zoveel onbekende plekken op aarde, deed hem duizelen. Hij werd dan maar huwelijksmakelaar, zij het geen gewone. "Nooit zei hij 'kijk eens naar dat meisje en trouw ermee', maar hij liet hier een woordje vallen, slikte er daar een in en het gebeurde als vanzelf".

Ook het verhaal van Getsl Stein, de eerste winkelbediende bij Borech Meier, maakt indruk. Met een vader die als koosjere slachter uit zijn ambt is ontzet en een moeder die in haar armzalige kraampje op de markt haar povere waren aan de man brengt, is het Steins lot dat 'iedere cent die hij verdiende werd opgeslokt door dat hellegat van zijn thuis'.

Nog merkwaardiger is de rijke Gedalje Tsiemlich, de vader van de bruid, die in zijn jeugdjaren zo arm was dat hij op volwassen leeftijd in voortdurende angst leeft zijn rijkdom te verliezen. "Nog steeds voelde hij zich als een schuldenaar die zijn schuld nog moet voldoen, morgen of overmorgen zou God zijn kaarten op tafel leggen."

Shmuel Yosef Agnon

Shmuel Yosef Agnon werd geboren in 1888 in Buczacz in Galicië in Oostenrijk-Hongarije (nu Oekraïne) als Schmuel Yosef Czaczkes. In 1908 emigreerde hij naar Jaffa in Ottomaans Palestina, waar hij het pseudoniem Agnon aannam en in sneltempo begon te schrijven. In 1912 verhuisde hij naar Duitsland, waar hij huwde en twee kinderen kreeg. Na een huisbrand in 1924, waarbij zijn bibliotheek en een paar ongepubliceerde manuscripten vernietigd werden, trok hij naar Jeruzalem. Daar bleef hij wonen tot zijn dood in 1970. In 1966 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur.

Soms voert de schrijver een object op met menselijke kwaliteiten. De porseleinen schaal in de vorm van een gans is zo'n object, dat telkens terugkomt om de sfeer te verpesten. "Terwijl ze zaten te praten, kwam het dienstmeisje binnen met een grote porseleinen dekschaal in de vorm van een gans. Berte stond op, nam het deksel eraf en schepte de borden vol soep. Ontdaan van zijn rug stond de porseleinen gans er boos bij, zijn snavel halfopen alsof hij een bedelaar was wiens brood hem uit de mond was gestoten."

'Een simpel verhaal' is een meesterlijk geschreven boek, een gedenkwaardig ironisch portret van de Joodse gemeenschap in een stadje in Galicië, geschetst met mededogen, nostalgie en luciditeit.

S.Y. Agnon - Een simpel verhaal. Vertaling: Sylvie Hoyinck. Querido 253 blz. €18.99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden