'Geluk is maakbaarder dan je denkt'

zoektocht | interview | Maakt religie mensen gelukkiger? Die vraag staat vanavond centraal in de tv-serie 'Witteman ontdekt: het geluk'. Een lastige aflevering, zegt maker Paul Witteman.

De huiskamer van Paul Witteman lijkt in alles op die van een gelukkig mens. Een mooie vleugel, prachtige schilderijen van Jan Wolkers aan de muur en in de strak ingerichte boekenkast staan vrolijke foto's van kinderen en kleinkinderen. Meest opvallend is het Mariabeeld bovenop de cd-kast van de presentator. Witteman noemt zichzelf atheïst en kan zijn afkeer van de kerk van Rome waarin hij opgroeide, vaak moeilijk onderdrukken.

"Dat is cult", zegt hij over het beeld. "Ik heb het zelf gekocht. Ik geloof zelfs in het Vaticaan. Het stelt moeder Maria voor. Ik heb het gekocht in de slipstream van een theologisch wereldbeeld dat we van Gerard Reve kennen, met diens verering van de Moeder Gods. Ik vind het niet erg om een vertegenwoordiger daarvan in huis te hebben. Mijn vrouw vindt het ook niet erg. Dus waarom zou je het dan verwijderen? Bij iedereen die rooms is opgevoed, zit altijd nog een magneetje van vroeger dat probeert dingen uit jouw brein te trekken. Om jou maar te zeggen: ' je hoort hier, je hoort bij deze club'. Dat heb ik niet, maar als je door Rome loopt, dan werkt alles mee om die magneet harder te laten werken."

Maar daar bovenop die cd-kast staat niet de Moeder Gods die over jou waakt?

"Luister, wat dit betreft hoef je geen honderd vragen te stellen, want ik geloof niet in die poppenkast."

De kans lijkt dus klein dat Witteman voor verhoging van zijn levensgeluk bij een kerk aanklopt. Toch staat in de derde aflevering van zijn tv-serie 'Witteman ontdekt: het geluk' de vraag centraal of religie mensen gelukkiger maakt. Hij vond het een moeilijke uitzending om te maken. "Omdat ik heel veel discussies heb gevoerd met mensen om mij heen over het geloof. Daar waren ook gelovigen bij, zoals mijn zus. Die discussies bergen het gevaar in zich dat je als overtuigd atheïst een te hoge toon aanslaat. Dat is toch al iets dat mij bedreigt, maar dat moet je bij dit onderwerp zeker niet hebben."

Eerder in de serie zagen we Witteman in zijn zoektocht naar geluk standup-comedy doen, yoga beoefenen en willekeurige mensen knuffelen. Met name dat laatste heeft veel indruk gemaakt bij de kijkers. "Bijna iedereen die ik ken, zegt nu tegen me: 'Paul, zullen we gaan knuffelen?' Dat is het meest opvallende dat mensen is bijgebleven uit het programma: Paul Witteman die gaat knuffelen. Ik was me er niet van bewust dat mensen dat als een onwaarschijnlijke combinatie zagen. Zelf denk ik daar heel anders over."

Als iemand actief op zoek gaat naar geluk, denk je al snel: die man is dus ongelukkig. Klopt dat in jouw geval?

"Nee, er is een verschil tussen ongelukkig zijn - noem het depressief - en het levensgevoel van de meeste andere mensen. Die denken: 'ik mag niet klagen, maar waarom voel ik me dan soms zo ontevreden?' Bij die categorie hoor ik. Wij zijn aangewezen op methodes uit vage tijdschriften en boekjes. Ik wilde mijzelf en die methodes een kans geven en dan niet op de mij zo vertrouwde manier door op half-ironische kritische toon mensen onderuit te halen, maar door alles daadwerkelijk te ondergaan"

Hoe maakbaar is geluk eigenlijk?

"Maakbaarder dan je denkt. Ik laat zien dat je van yoga heel rustig kan worden."

Is geluk ook niet: tevreden zijn met wie je bent en wat je kunt?

"Daar ben ik het niet mee eens, ik vind dat je naar geluk kunt streven."

Geluk is dus een prestatie?

"Ja, je laat dingen liggen als je ze niet uitprobeert. Je kunt boeken over filosofie lezen, van Nietzsche bijvoorbeeld. Ik doe dat wel eens, maar dan wel Nietzsche voor beginners. Als ik dan tien pagina's lees, denk ik: 'die man heeft gelijk'. Maar de volgende dag ben ik alweer vergeten wat ik nou precies gelezen heb. Laat staan dat ik nog weet hoe je daar gereedschap van kan maken om je prettiger te voelen. Dus dat moet op een laagdrempeliger niveau. Ik ga er vanuit dat ik een gelukkig leven heb, omdat mijn relatie in orde is en ik geweldige kinderen en kleinkinderen heb. Ik heb ook nog eens heel leuk werk en verder geniet ik ook van muziek. En toch is er dan nog ruimte over en die is maakbaar."

Jij bent katholiek opgevoed. Had je een gelukkige jeugd?

"Mijn jeugd was nogal zwaar, hoewel dat misschien niet het goede woord is. Mijn ouders waren al aan de oude kant toen ik geboren werd, mijn vader was vierenvijftig. Het ging bij ons thuis over Goethe en er werd zware klassieke muziek gedraaid. Ik zat veel bij vrienden die wel moderne ouders hadden."

Moest je naar de kerk?

"Nee, dat hoefde niet meer. Maar ik ging wel, want ik wilde zingen in het koor. Ik ging voor de muziek. Begin jaren zestig - ik moet vijftien geweest zijn - ben ik opgehouden te geloven. Ik zat op een keurige katholieke middelbare school en ik denk dat van de vijfentwintig jongens uit mijn klas er op een gegeven moment nog maar twee in God geloofden."

Hoe zou jij je huidige relatie met het katholicisme omschrijven?

"Die is non-existent. Het is iets van het verleden. Dat zit in mijn geheugen en in mijn geheugen zit ook dat magneetje. Maar wat die kerk namens het Vaticaan doet of zegt, daar kan ik niet mee leven."

Als je over geloven praat, bespeur ik iets van ongemak. In een interview met Herman Finkers uit 2013 komen jullie te spreken over bidden. Jij zegt dan: 'Ik bid nooit en ik ken niemand die bidt'. Alsof je jezelf wil vrijpleiten.

"Het heeft wel iets van gène, lichte gène. Katholieken hebben ook niet echt een goede naam. Ook niet in de politiek. Katholicisme staat voor veel mensen gelijk met hypocrisie en andersom. Daar wil je liever niet bij horen. Maar het feit dat ik daar tot mijn vijftiende wel in geloofd heb en die mooie ervaringen had met de muziek, schilderkunst en in mindere mate met literatuur, dat was nogal wat. Dat moest je en passant ook nog even van je afschudden. Bij de muziek is dat gelukkig niet gelukt."

In de uitzending van 'Witteman ontdekt' over religie bezoekt de presentator een viering van de evangelische gemeente van Kees Kraayenoord in Veenendaal om te ontdekken of God en zijn discipelen hem toch gelukkiger kunnen maken. Hij zingt aarzelend mee en ontmoet gelovigen. In de studio praat hij met Kraayenoord en wetenschappers door over zijn ervaringen bij de evangelische christenen.

In het programma beschrijf je dat tijdens die viering in Veenendaal een foto getoond wordt van een overleden kind. Ondanks het gebed van de gemeenschap heeft dat kind het niet gered. "Samen bidden heeft dus niet geholpen", zeg je dan tegen Kraayenoord. Dat klinkt nogal hard.

"Ik vind wat daar gebeurde buitengewoon onsmakelijk, eerlijk gezegd. Zo'n hal vol met tweeduizend mensen en dan zo'n foto van een dood kindje. En dan zeggen dat de ouders zo dankbaar zijn dat ze steun ondervinden van de andere gelovigen. Terwijl volgens mij iedereen denk dat als God zou bestaan dat kindje niet was doodgegaan. Waarom ze dat in die zaal dan allemaal niet denken en ik in mijn eentje wel, dat weet ik niet. Ik denk dat die gelovigen het op de koop toenemen. Ik geloof dat voorganger Kraayenoord dat ook zegt: 'Het is nou ook weer niet zo dat God met een kruiwagen door de wereld gaat om elk klusje op te knappen'. Zo ken ik ook nog honderd excuses."

Toch zeg je dat toen je wegreed uit Veenendaal je toch jaloers was op die christenen daar. Waar komt die jaloezie vandaan?

"Die mensen hebben er echt wat aan. Maar de randvoorwaarde is dat je in iets gelooft, waarin ik niet meer kan geloven. Daar is een wonder voor nodig, als die zouden bestaan. Wat ik dus ook niet geloof."

Religie kan dus toch je geluksgevoel verhogen?

"Ja, maar dat zit dan in het feit dat die evangelische gemeente in Veenendaal mensen samenbrengt. Samen met vrijwilligers van de kerk heb ik de tuin van een Iraaks vluchtelingengezin helpen opknappen. Dat vond ik mooi."

Witteman sluit niet uit dat hij met yoga doorgaat ("is misschien wel goed voor mijn rug"), maar de belangrijkste conclusie van zijn speurtocht naar geluk is fundamenteler.

"Als ik iets van deze serie geleerd heb dan is het dat je er beter van wordt als je je openstelt voor anderen. Dus ga ik nu wel op babyvisite bij die ene collega en ga ik wel naar de begrafenis van die vrouw met wie ik lang geleden heb gewerkt. Niet alleen omdat het aardig is voor die collega, maar ook omdat het goed is voor mijn eigen zelfrespect. Je wordt er gelukkiger van."

'Witteman ontdekt: het geluk'. Vanavond om 21.10 uur op NPO

Paul Witteman

Paul Witteman (70) is misschien wel de beste interviewer van de Nederlandse televisie. Hij wordt geboren in Bloemendaal als jongste in een gezin van acht kinderen.

Zijn vader P.J. Witteman is een vooraanstaand lid van de Katholieke Volkspartij (KVP) en na de Tweede Wereldoorlog korte tijd minister van binnenlandse zaken. Zijn moeder Cilia is lid van de bekende kunstenaarsfamilie Andriessen.

Witteman begint zijn journalistieke carrière bij de Haarlemse redactie van het katholieke dagblad De Tijd. Later werkt hij bij Elseviers Magazine. In 1975 gaat hij bij de Vara-radio werken, halverwege de jaren tachtig maakt hij op aandrang van toenmalig Vara-voorzitter Marcel van Dam de overstap naar televisie. Hij presenteert onder meer 'Achter het Nieuws', 'De ronde van Witteman' en 'Pauw en Witteman'. In 1998 krijgt hij de Zilveren Nipkowschijf 'vanwege zijn grote journalistieke vakmanschap'. Momenteel presenteert hij op televisie 'Podium Witteman', een programma over zijn grote passie klassieke muziek, en 'Witteman ontdekt'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden