Geluk is een koe

In Rwanda vindt Jan De Deken een land waarvan de steeds sneller kloppende polsslag moeiteloos die van de Afrikaanse buren overstemt. Slot van een zoektocht naar geluk en ongeluk in de wereld.

Heeft u plastic tasjes bij zich?" De douanier op Kigali International Airport wacht niet op antwoord om routineus mijn bagage binnenstebuiten te keren. Ze ziet schoenen en lunchresten verpakt in illegale smokkelwaar.

"Deze mogen het land niet in. Ze zijn gevaarlijk."

"Plastic tasjes zijn gevaarlijk?"

"Voor het milieu."

Rwanda was in 2008 het eerste land ter wereld om ze te verbieden. Wie het vandaag nog in het hoofd haalt zijn inkopen in een niet-afbreekbaar supermarkttasje te doen, riskeert een jaar cel en 6000 euro boete. Onder andere die knoert van een stok achter de deur maakt van Kigali een van de schoonste steden van Afrika.

'De toekomst is pan-Afrikaans' schreeuwt een reusachtige reclame achter keurige grasperkjes en een fontein in het stadscentrum. Andere billboards roepen op tegen corruptie en sporen mensen aan om naar een East African Party te gaan in het Amahoro stadion, het grootste van het land. Motortaxichauffeurs met fluorhesjes zoeven over rimpelloos asfalt en pikken klanten op voor moderne kantoorgebouwen. "Wel even de verplichte helm opzetten." Dit is het Rwanda waar westerse leiders en zakenlui heel opgewonden van worden.

Weinig doet - op het eerste gezicht althans - vermoeden welke horror zich hier twintig jaar geleden heeft afgespeeld. Ze moest uitgeroeid worden, de Tutsi-minderheid (15 procent) die decennialang de meerderheid van Hutu's onder de knoet had gehouden. Opgebouwde etnische spanningen met wortels in prekoloniale en koloniale tijden explodeerden toen op 6 april 1994 het vliegtuig van toenmalig president Juvénal Habyarimana - een Hutu - uit de lucht werd geschoten. Na een langdurige haatcampagne tegen de Tutsi's was het de laatste vonk die de Hutu-meerderheid nodig had om in blinde woede knuppels en machetes op te nemen. In honderd dagen tijd werden minstens 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's afgeslacht.

Of je Hutu of Tutsi bent: het is een vraag die inmiddels niet meer mag worden gesteld. Ndi Umunyarwanda of 'Ik ben Rwandees' is een nationale campagne die het verleden moet begraven. Er zijn geen Hutu's en Tutsi's meer, zo heeft de regering beslist. Met de horror in het achterhoofd willen de Rwandezen dat graag geloven en ze verkondigen het gehoorzaam, maar ze weten natuurlijk beter. Zoals vanouds bezetten vooral Tutsi's de hogere machtsechelons. Discriminatie is er nog steeds, maar verborgen. Tutsi zijn is voldoende om een studiebeurs te krijgen.

In het presidentiële pluche zetelt een hardnekkige Paul Kagame, de Tutsi die Rwanda van de hoofdrolspelers van de genocide bevrijdde en twintig jaar later de touwtjes nog steeds stevig in handen houdt. In een diep verdeelde samenleving waarin haast iedereen dader of slachtoffer was, wist Kagame het verwoeste land weer op de rails te zetten. Met miljardensteun uit het Westen zette hij grootschalige programma's op om de economie te weer op te starten en armoede te bestrijden. Zoals het Girinka-project: de regering belooft aan elk arm gezin tegen 2020 een koe. Want wie een koe heeft, kan melk drinken en verkopen. Wiens koe bezwangerd wordt, moet de kalveren weggeven aan gezinnen die er nog geen hebben gekregen.

Zijne Excellentie luistert mee

Rwanda is anno 2014 het veiligste land in de regio, maar er is angst. Rwandezen vermijden angstvallig om in het openbaar over onderwerpen als politiek of etniciteit te praten, zeker met een gsm in de buurt. Ze zijn ervan overtuigd dat de inlichtingendienst zelfs meeluistert wanneer het toestel is uitgeschakeld. Niemand neemt openlijk de begrippen Hutu, Tutsi of FDLR (de Hutu rebellenbeweging) in de mond. Ook de naam van Kagame wordt niet uitgesproken. Rwandezen spreken over 'onze leider', 'de president van ons land' of 'Zijne Excellentie'. Die Excellentie is omnipresent. Hij is de defibrillator van Rwanda, constant onderhuids kleine elektrische impulsen gevend om het ooit zo hevig bloedende hart in zijn juiste cadans te laten kloppen, en af en toe verrassend met een krachtige elektrische schok.

Kagame wordt door steeds luider klinkende stemmen dictatoriale praktijken verweten. Kritische journalisten mogen het land niet meer in, oppositie wordt monddood gemaakt. Toenemende bewijslast dat Rwanda het conflict in Oost-Congo zou oppoken, ontnam het favoriete suikerkind van het Westen de afgelopen jaren zijn godenstatus. Onder andere Nederland schortte tijdelijk een deel van de ontwikkelingshulp op.

Kagame bleef al die tijd zijn betrokkenheid staalhard ontkennen. Maar niet iedereen is ervan op de hoogte welke 'geheimen van het land' er precies bewaard moeten worden. "Tot twee jaar geleden vocht ik meermaals in Congo", zegt de dertigjarige 'Eric'. Daarmee raakt hij een gevoelige kwestie, want volgens het Rwandese regime waren er destijds in Congo helemaal geen Rwandese troepen actief. Eric wil zijn echte naam - wel bekend bij de redactie - daarom niet gepubliceerd zien. "We bestreden er de oude vijanden van ons land", verwijst hij naar de Hutu-milities. Twee jaar geleden zwaaide Eric het Rwandese leger vaarwel. "Ik ben christen geworden. Een goed christen mag niet doden, dus ik zou nooit meer militair kunnen zijn."

Europa lonkt

Eucalyptus- en mangohout vervingen de geur van lijken en brandend kruit. Samen met tientallen collega's timmert hij in een atelier naast een drukke autoweg wandkasten en bedden in elkaar. Vijftien minuten wandelen van het prestigieuze stadscentrum ziet Kigali er heel anders uit. Oude vrouwtjes zitten voor bouwvallige huizen op de grond groente en fruit te verkopen. Hier en daar ligt tussen twee woningen de ingang van een sloppenwijk verborgen. "Ik verdien genoeg om mijn gezin te eten te geven, maar om nu te zeggen dat ik gelukkig ben?" zucht Eric. "Ik wil naar Europa, zo snel mogelijk. Om mijn kinderen écht een toekomst te bieden."

Crisis in Europa? Dat gelooft hij niet. "Alle Rwandezen die ik er ken zijn rijk geworden. Ze komen hier op vakantie en wapperen met bundels geld." Ik werp hem de steile economische groei van Rwanda voor de voeten, maar volgens Eric voelen de gewone mensen dat niet. "De rijken worden rijker, wij blijven arm. Maar de prijzen stijgen voor iedereen. Deze broek kost nu twee keer zoveel als enkele jaren geleden", wijst hij naar zijn jeans.

Eric wordt weggeroepen. "Ik bel je wanneer ik een rijk en succesvol zakenman ben in jouw land", zwaait hij me breed lachend uit.

De cijfers liegen niet. 45 procent van Afrika's dichtstbevolkte land leeft onder de armoedegrens. Slechts 7 procent van de Rwandezen heeft hoger onderwijs genoten. Maar voor een land waar twee decennia geleden alle honden afgemaakt moesten worden omdat ze zo gewend waren aan de smaak van mensenvlees, heeft Rwanda een indrukwekkende weg afgelegd. De economie groeit met gemiddeld 7 procent. Het land is een van de meest investeringsvriendelijke en minst corrupte van het continent. Kagame wil van Rwanda het Singapore van Afrika maken, een betrouwbare hub in de regio voor investeerders wereldwijd. Een ambitieus ontwikkelingsplan moet Rwanda tegen 2020 tot middeninkomensland promoveren.

"Hier slaap jij vannacht", toont Asilex Kiiza (24) me zijn slaapkamer, niet zonder trots. Dubbel bed, kleerkast, MacBook opengeklapt op het bureau. Verder is al het budget in de woonkamer gestoken, die niet hoeft onder te doen voor die van een bescheiden Nederlandse arbeiderswoning. Het staat in schril contrast met de rest van het huis, waar broers en zussen aftandse matrassen op de grond delen, de keuken een hok is en de badkameraccessoires zich beperken tot een emmer koud water en een spons.

Samengestelde gezinnen

Als eerste in zijn familie heeft Asilex een universitair diploma behaald. Twee banen als informaticus combinerend, is hij druk bezig zijn gezin de middenklasse in te trekken. Hij glundert, straalt van zelfvertrouwen en optimisme. "Omdat ik de mensen rondom mij gelukkig kan maken", lacht hij breed. "Dat is altijd mijn levensdoel geweest. Ik ben ontzettend dankbaar dat ik dat nu al kan bereiken." Ook zijn zusje Diana gaat nu naar de universiteit.

Asilex woont samen met zijn moeder, twee zussen, twee broers en een twintiger die door het gezin is opgenomen. Tijdens de genocide verloren kinderen hun ouders en ouders hun kinderen. Het leidde tot vele nieuw samengestelde gezinnen. "Was ik zelf vermoord, had iemand hopelijk ook voor mijn kroost gezorgd", is de redenering van veel moeders die zich over wezen hebben ontfermd.

Zeven uur zaterdagochtend. Asilex gaat werken. Diana neemt me mee naar het huwelijk van vrienden. Twee oude mannen - één van elke familie - gaan theatraal met elkaar in discussie. "Hij zegt: 'Je moet een koe hebben. Dat maakt je familie gelukkig'. Ze onderhandelen over het aantal koeien dat de bruid waard is", fluistert Diana. In Kigali wordt de waarde van die koeien gewoon in geld gegeven. Op het platteland wisselen de beesten wel nog steeds van eigenaar op de grote dag.

Koeien spelen een centrale rol in het Rwandees geluk. Gira inka of gira amashyo, zegt een Rwandees wanneer hij iemand veel geluk toewenst. Het betekent respectievelijk "ik wens je een koe" en "ik wens je vele koeien." Waarop de ander repliceert: Amashyo ngore of 'ik wens je een vrouwelijk rund'.

Ze grazen gulzig op de groene hellingen van 'het land van de duizend heuvels', zoals Rwanda wordt genoemd. Wie de hoofdstad uitrijdt, komt in een ander Rwanda terecht. Dit is cliché-Afrika, waar kinderen kilometers op blote voeten door rode aarde sloffen om water te halen. Sommige dorpen hebben elektriciteit, andere niet. Koeien hebben ze wel, hier en daar. Wie er één heeft, deelt de melk met zijn buren.

Een boer laat zijn vier beesten baden in het Muhazimeer. Dat Rwanda in 2008 officieel overschakelde van Frans naar Engels, is aan hem voorbijgegaan. Hier spreekt men Kinyarwanda, de inheemse taal. "Gira amashyo", groet ik hem. Hij lacht de gehavende tanden bloot, en wenst me op zijn beurt een vrouwelijk rund.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden