Gelovige Rodtsjenko gekneveld door zijn politieke broodheren

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Hoe mooi kan fotografie zijn, en hoe kunnen die beelden je tegelijkertijd op het verkeerde been zetten. Met een dubbel gevoel verlaat je de tentoonstelling ’Alexander Rodchenko, Revolution in Photography’ in het Amsterdamse fotografiemuseum Foam. Beelden die liegen mengen zich met beelden die schokken door hun werkelijkheidsgehalte. Blije gelukkige Sovjetcommunisten zijn te zien naast dwangarbeiders met hun gebogen ruggen die onder begeleiding van een blaasorkestje het kanaal van de Witte naar de Baltische zee moeten graven. En van wie velen het met de dood hebben moeten bekopen.

Alexander Rodtsjenko (1891-1956) was als fotograaf een kunstenaar en een voorbeeld voor vele andere fotografen. Hij experimenteerde, vernieuwde als een van de eersten, ontwikkelde een beeldtaal die later door vele anderen is overgenomen. Zijn foto’s zijn een waar lijnenspel van licht en donker; voorwerpen en mensen worden van onderen, van boven, vanuit vreemde hoeken genomen.

De Russische avant-gardist Rodtsjenko was schilder, beeldhouwer en graficus, maar in de jaren twintig van de vorige eeuw ging hij de fotografie steeds meer ontdekken. Dat was meer dan die andere kunstvormen het medium van zijn tijd, vond Rodtsjenko.

De expositie in het Foam, mede georganiseerd door het Moskouse museum van Fotografie, toont in meer dan 250 werken de ontwikkeling van Alexander Rodtsjenko, van een utopist, een bewonderaar van de marxistisch-leninistische revolutie tot een man die steeds meer werd beperkt in zijn keuzes, wiens modernisme werd afgekraakt door de leninistische en stalinistische scherpslijpers.

Angstwekkend en fascinerend tegelijkertijd om te zien hoe Rodtsjenko op zijn manier probeerde te voldoen aan de richtlijnen van de Sovjetrevolutie en er uiteindelijk mentaal geknakt bijna aan onderdoor ging. Zijn oorspronkelijke ideeën over de revolutie, zijn geromantiseerde geloof uitgedrukt in jonge vrouwen met hoofddoekjes en die het geluk uitstralen, werd ingehaald door de ruwe werkelijkheid. Gedesillusioneerd schreef hij in 1943 dat hij de mensen naar de kunst wil leiden en niet de kunst wil gebruiken om de mens ergens te brengen. Kunst en politiek moeten volgens hem gescheiden blijven.

Alexander Rodtsjenko werd in 1891 geboren in Sint-Petersburg in een arbeidersfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde zijn familie in 1909 naar Kazan, waar Alexander aan de kunstacademie ging studeren. Zijn eerste abstracte werken als schilder stonden sterk onder invloed van Kazimir Malevitsj en Vladimir Tatlin.

De bolsjewieken die in Rusland aan de macht waren gekomen gaven hem opdracht de kunstscholen en musea te reorganiseren. In de jaren twintig gaf hij het schilderen op om zich te wijden aan grafische ontwerpen voor boeken, tijdschriften, posters en films.

Rodtsjenko liet zich inspireren door de Duitse dadaïsten die de fotomontage als middel gingen gebruiken. Hij werkte in die jaren nauw samen met de dichter Vladimir Majakovski aan de ontwikkeling van het blad van de constructivisten LEF en Novy LEF. Veel van zijn foto’s dienden als cover van het blad. In de jaren twintig was zijn werk nog abstract, in de jaren dertig paste hij zich aan, ging foto’s van sportevenementen en politieke parades maken.

Vanuit hedendaags perspectief kijk je naar de tentoonstelling van Rodtsjenko’s werk in de wetenschap welke ellende de communistische revolutie heeft teweeggebracht, hoeveel miljoenen mensen er over de kling zijn gejaagd. In de foto’s, gerangschikt naar tijd, is het allemaal terug te zien: de blik voorwaarts, de hoop, het klimmen omhoog via de ladder en later die sportmensen met al hun opgepepte prestaties, foto’s die doen denken aan de beelden die Leni Riefenstahl in de jaren dertig en veertig voor de nazi’s maakte. Zij was een groot navolgster van Rodtsjenko.

De expositie in het Foam is bijzonder de moeite waard om de kwaliteit van de fotografie die wordt getoond. Maar niet minder om te zien hoe een kunstenaar zich laat misleiden, en langzamerhand gekneveld wordt door zijn politieke broodheren. En natuurlijk krijgt men hier een beeld te krijgen van een uitzonderlijke periode in de Russische en Europese geschiedenis.

Meisje met een Leica (1934). (A. Rodchenko - V. Stepanova Archief House of Photography) Beeld
Meisje met een Leica (1934). (A. Rodchenko - V. Stepanova Archief House of Photography)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden