Geloven met gevoel én verstand

naDenken | Het thema van de Nacht van de Theologie, zaterdag, is 'God zei: denk!' Het Theologisch Elftal over de vraag: hoe zit het in het geloof met denken en gevoel?

Een groot misverstand in de samenleving is dat religie ons eigen denkvermogen uitschakelt. Maar God gaf niet de opdracht om hem klakkeloos en zonder vragen te gehoorzamen. Hij maakte de mens met een eigen wil en denkvermogen - de mens kán domweg niet anders.' Met deze woorden kondigt de organisatie van de Nacht van de Theologie het thema aan: 'God zei: denk!'

"Denk na." Peter Nissen zou wensen dat de niet-religieuze media zich dit ter harte namen in hun beeldvorming over religie. "Mensen die zelf geen religie aanhangen zouden zich beter moeten informeren en dus eerst eens goed moeten nadenken voor ze verder werken aan het negatief framen van religie. Terreuraanslagen moeten direct gekoppeld worden aan de 'gewelddadige islam', anders ben je naïef. Als er christenen de revue passeren, dan wil de beeldvorming dat ze kinderlijk in allerlei onvoorstelbare zaken geloven en de hele Bijbel letterlijk nemen. Gelovigen: ach ja, die zien God als een man met een baard op een wolk."

Henk Leegte, doopsgezind predikant te Amsterdam: "Daarom vind ik het begrip 'geloven' zo lastig. Het gaat dan alleen nog maar om vragen als: Geloof jij dat Jezus heeft bestaan? En dat hij op het water liep? En dat hij mensen genas? En dat je dan 'ja' of 'nee' of 'half' moet gaan antwoorden. En hoe vaker je 'ja' zegt, hoe meer je een echte gelovige bent of zoiets. Nee, geloven betekent voor mij: leven voor het aangezicht van God. Het heeft eerder de sfeer van vertrouwen in zich. En ja, daar kun je vervolgens heel lang en heel diep over nadenken. Dat doen we in de theologie. Op alle mogelijke manieren." En dat betekent dus, zegt Leegte met nadruk "dat elk gevoel er mag zijn en dat iedere gedachte gedacht mag worden."

Maar is dat nou niet het punt waar het voor gelovigen spannend wordt? Dat er dingen in de Bijbel staan die je niet gelooft of dat er gebruiken in de traditie zijn die je stom vindt?

Leegte: "Zeker, daar wordt het spannend. En daar hoort dan de vraag bij: 'Ben ik het middelpunt van het heelal? Ben ik zelf, met mijn eigen voorkeuren, steeds het uitgangspunt? Natuurlijk, we zijn voortdurend bezig om de teksten te interpreteren. Maar als we voortdurend de teksten die ons niet zinnen in de prullenbak gooien, gaat er ook iets scheef. Daar moeten we dus voortdurend over nadenken. En de goede manier van denken heeft voor mij twee kanten: in de eerste plaats dat je probeert nergens dogmatisch over te zijn. Ik vind het belangrijk dat je openstaat voor alles, ook voor datgene waar jij lelijk mee in je maag zit. In de tweede plaats heeft denken strengheid in zich: neem niet te gemakkelijk genoegen met inzichten die lekker in jouw kraam te pas komen. Als gymnasiast paste ik eens een tekst van Plato aan, zodat ik hem begreep en makkelijk kon vertalen. Ik hoopte op lof voor mijn vindingrijkheid. Maar mijn leraar in Groningen, Bob de Haan, wiens naam ik postuum nog met ere wil noemen, veegde mij toen de mantel uit en leerde me een wijze les: 'Wie denk jij wel dat je bent dat je een tekst zomaar aan kunt passen. De arrogantie. Als je iets niet begrijpt, dan ga je eerst heel lang nadenken om het wel te begrijpen. En dat tien keer op alle mogelijke manieren. Als je er dan nog niet uitkomt mag je beginnen te denken dat het mogelijk aan iemand anders zou kunnen liggen. 'Denk na': dat betekent dus 'wees bescheiden'."

Peter Nissen is behalve remonstrants predikant ook hoogleraar spiritualiteitsstudies in Nijmegen. In die hoedanigheid hield hij net een lezing over de verhouding tussen emotionaliteit en rationaliteit in het geloof: "De hele theologische traditie wordt bepaald door een gezonde balans tussen gevoel en verstand. Het gaat niet alleen om het hart, zoals in bevindelijke en evangelicale kring nogal eens wordt beweerd. Het is te eenzijdig om alleen die zin van Pascal aan te halen, zoals voormalig PKN-voorman Arjan Plaisier onlangs deed in zijn afscheidstoespraak: 'God wordt gekend met het hart en niet met het verstand'. Daar zit een gevaarlijke kant aan. Je kunt doorslaan in een verstandscultuur, maar net zo goed in een emotiecultuur. Het geloof is als een vogel die alleen maar kan vliegen met twee vleugels: die van het gevoel en die van het verstand. Zonder één van beide gaat het niet. Emotie en verstand liggen helemaal niet zover uit elkaar, ze zijn niet zo dualistisch tegen elkaar uit te spelen. Emoties hebben een bepaalde rationaliteit en in ons redeneren speelt het gevoel een rol. Het zijn allebei cognitieve subsystemen die elkaar wederzijds beïnvloeden: je hebt het implicatieve subsysteem, dat staat onder meer voor het intuïtieve, en je hebt het propositionele, dat gaat over 'is iets waar of onwaar?', en die beide hebben elkaar nodig."

Leegte: "Dat vind ik het aardige van wetenschap. Als je een fenomeen wilt onderzoeken en doordenken doe je dat op de manier die past bij het object van onderzoek. De planeet Mars kun je niet bestuderen door literatuuronderzoek te doen. De Bijbel onderzoeken is dan natuurlijk wel weer een vorm van literatuurwetenschap. En God? Dat kan op alle denkbare manieren. Alle theologische vakken kun je onderbrengen in een andere faculteit. Dat is natuurlijk ook al lang gebeurd en daarom verdwijnen al die theologische faculteiten. Dat is vreselijk jammer: juist al die verschillende dingen bij elkaar, de integratie van al die manieren van kijken, geeft iets extra's."

Na jaren trouwe dienst was dit de laatste elftalbijdrage van Henk Leegte.

Wolter Huttinga

De Nacht van de Theologie vindt zaterdag plaats. In een live radio-uitzending vanuit het EO-gebouw in Hilversum wordt de winnaar van het beste theologische boek bekendgemaakt en wordt duidelijk wie zich theoloog van het jaar mag noemen. Kijk voor het programma en toegangskaartjes op www.nachtvandetheologie.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden