Geloven in kleine idealen

ideale samenleving | interview | Filosoof Hans Achterhuis stond bekend als bestrijder van het utopisme. In zijn nieuwe boek maakt hij een draai. Hij kijkt met andere ogen naar Thomas More's 'Utopia' en pleit voor idealistisch denken op kleine schaal.

Ik ben een kind van de jaren zestig, maar ik ben ook gaan onderzoeken wat er mis is gegaan in het denken van die tijd", zegt Hans Achterhuis. "Dat had alles te maken met een vast geloof in een utopie. Het geweld, waarover in die tijd, ook door mij, erg lichtvaardig werd gedacht, werd gezien als een simpel middel om een nieuwe wereld op te bouwen. Daar heb ik mij in latere publicaties sterk tegen afgezet. Maar nu is het tijd om de utopie te herwaarderen."

In 'Koning van Utopia', dat vandaag verschijnt, doet de filosoof en theoloog in kort bestek verslag van zijn levenslange ambivalente relatie met het utopisme. Hans Achterhuis (1942), die in Twente hoogleraar systematische wijsbegeerte was en van 2011 tot 2013 de eerste Denker des Vaderlands, schreef verschillende boeken waarin dit begrip een centrale rol speelde.

In de jaren zestig en zeventig was Achterhuis "zoals heel weldenkend Nederland" links georiënteerd en dus utopisch, al was hij nooit een kritiekloze fellow traveller, zoals bleek uit zijn kritiek op linkse heilige huisjes als ontwikkelingssamenwerking, welzijnswerk en vredesmissies. In de jaren negentig nam hij expliciet afstand van elke vorm van utopisme. Dat paste geheel in die tijd: premier Wim Kok verklaarde dat zijn PvdA de ideologische veren moest afschudden en Achterhuis sneed als theoreticus nog grondiger de banden met de vertrouwde utopische idealen door.

In hoeverre zijn uw boeken een afspiegeling van de tijdgeest?

"In hoge mate. Ik geloof niet meer zo in oorspronkelijke ideeën. Daarvoor heb ik te veel Foucault gelezen, die overtuigend laat zien hoe elke tekst deel uitmaakt van een groter vertoog - hoezeer de auteur zelf ook meent hoogst origineel te zijn. Je kunt niet echt iets geheel nieuws bedenken. Wel leuke puntjes hoor."

Die 'leuke puntjes' stuitten soms op aardig wat weerstand. "Tijdens een optreden in De Balie in Amsterdam heb ik ergens halverwege de jaren negentig gezegd: ik geloof niet meer in het Alternatief met een hoofdletter. Daar kreeg ik toen nog veel boze reacties op. Ik kreeg te horen dat ik een fascist was. En bij het afscheid van een collega in Twente nam een progressieve dominee het woord. Hij sprak het gezelschap toe en zei: 'We belanden in een vreselijke tijd. Ik heb nu zelfs gehoord dat iemand aan deze tafel vindt dat we niet meer in utopieën mogen geloven'. Alle ogen draaiden mijn kant op."

Ruim tien jaar later verklaarde Achterhuis dat zich intussen een nieuwe utopie gevestigd had, zonder dat die als zodanig herkend werd. Hij beschreef het in 'De utopie van de vrije markt' (2010), twee jaar na het begin van de economische crisis. "Tot die tijd had ik utopisch denken altijd met links geassocieerd. Plotseling bleek er een totale, rechtse, neo-kapitalistische utopie te zijn. Niet enkel als ideaal maar gerealiseerd en wel, werkzaam tot in de haarvaten van de samenleving."

In de Verenigde Staten had Achterhuis gemerkt dat de utopische geschriften van schrijfster Ayn Rand gretig gelezen werden. Haar filosofie van het objectivisme, waarin egoïsme de hoogste deugd is, bleek een hele generatie economen en politici te hebben geïnspireerd. Inclusief Alan Greenspan, die van 1987 tot 2006 voorzitter was van de Amerikaanse centrale bank. Hij had deel uitgemaakt van Rands vriendengroep.

"In Amerika was de diepgaande invloed van Rands utopisme geen nieuws, maar in Nederland was het nog weinig bekend. Pas toen het mis begon te gaan, vielen mij de schellen definitief van de ogen en zag ik: hé, zijn we er toch weer ingetuind. Inmiddels heeft Greenspan zelf ook toegegeven dat hij leed aan een ideologische verblinding."

Opnieuw een vorm van utopisme die Achterhuis scherp veroordeelde, nu omdat publieke en gemeenschappelijke zaken werden overgeleverd aan de markt, waardoor politici en burgers hun zeggenschap erover verloren.

Maar intussen ervoer Achterhuis ook 'een zekere verscheurdheid', schrijft hij. Hij veroordeelde de rechtse, neo-kapitalistische utopie, maar sprak ook jonge mensen die op een andere manier utopisch zeiden te denken streng toe. Zoals historicus Rutger Bregman, die een 'utopisch' pleidooi voerde voor het basisinkomen. Maar wat was daar eigenlijk zo verkeerd aan? En waren bijvoorbeeld emancipatiebewegingen voor vrouwen of seksuele minderheden ooit verder gekomen als ze niet in zekere zin utopisch hadden gedacht? Het algemeen kiesrecht en het homohuwelijk waren ooit utopieën, constateert Achterhuis. Misschien leidde het utopische denken toch niet per definitie tot dwingelandij en geweld, zolang het maar afzag van universele pretenties.

En nu pleit Achterhuis zelf voor kleine utopieën, inclusief het basisinkomen. De kiemen waren er al in zijn werk. In het slot van 'Het rijk van de schaarste' (1988) zocht hij er al naar, net als in 'De utopie van de vrije markt'. "Het is voor mij een oude thematiek die langzaam maar zeker steeds scherper wordt. Je kunt je gezamenlijk teweerstellen tegen die marktlogica die alles gaat overheersen. Er zijn overal in de wereld bewegingen die dit heel concreet aan het doen zijn. Mensen die hun eigen zorgcoöperatie oprichten, een non-commerciële groene-energiemaatschappij, een broodfonds.

"De beweging die dit soort initiatieven aanjaagde, had ik eind jaren tachtig al leren kennen, toen ik in Californië de gast was van filosoof Ivan Illich, wiens werk ik vertaalde. Illich verbond zich met een beweging genaamd the recovery of the commons. Ik heb dat vertaald als het herstel van 'de meent'. Ik vat het nu graag samen als 'de utopische meent', een begrip waarin het waardevolle van de traditie met idealen voor de toekomst verbonden wordt."

Wat is de meent?

"Het gemeenschappelijke, het domein tussen privé-eigendom of markt en overheid in. Eigenlijk kent elke cultuur er voorbeelden van. Een soort gemeenschappelijk domein dat het recht om te overleven voor iedereen garandeert. Het is dus niet zomaar een stukje niemandsland of een recht op overpad. In de Bijbel wordt bijvoorbeeld beschreven dat men bij het binnenhalen van de oogst altijd iets moest laten liggen, zodat de armen dit konden ophalen. Maar het bestaat in elke tijd. In Oost-Nederland mochten inwoners hout hakken en vis vangen in ruil voor hun hulp bij onderhoud aan sloten en wegen."

"Het is geen communisme, waarin de hele maatschappij totaal op de schop gaat, hoewel dat woord er wel van is afgeleid. De eerste artikelen die Marx schreef, gaan over Duitse rechtszaken waarin boeren werden aangeklaagd door de adel, omdat ze hout aan het stelen waren. Volgens Marx waren ze niet aan het stelen, maar ging hun houtgebruik terug op een gewoonterecht dat ineens eenzijdig werd afgeschaft door de adel. Hetzelfde fenomeen beschrijft Thomas More in het eerste deel van 'Utopia', waarin boeren worden opgehangen omdat ze gestolen zouden hebben. Terwijl zij in feite zelf bestolen waren, van hun 'meent' die ineens met hekken was omheind."

In de kleine utopieën die u bespreekt, luidt het devies 'geen woorden maar daden'. Op kleine schaal proberen mensen dingen anders te doen. Ziet u daarin de oplossing voor de enorme problemen van de wereld, zoals klimaatverandering en vluchtelingenstromen?

"Ken je het verhaal van Franciscus, fraai beschreven door Hélène Nolthenius? Hij kreeg tijdens een gebed in het vervallen kapelletje van San Damiano de goddelijke boodschap: 'Ga mijn huis opbouwen'. Hij nam dit nogal letterlijk op. Hij begon stenen te zoeken en ging de kapel restaureren. 'Zo schiet je niet erg op', zou een utopist zeggen. Franciscus werd aanvankelijk ook uitgelachen - dacht hij met zo'n klein gebaar zijn Grote Opdracht te vervullen?

"De rest is geschiedenis. De inspiratie waarmee hij zijn eigen kleine gemeenschap vormde, werkte zo aanstekelijk dat er na vijftien jaar al meer dan vijfduizend franciscaanse broeders waren, aan het eind van de eeuw vijftienduizend. De franciscanen verspreidden zich over de hele wereld en brachten overal onderwijs en kennis."

Is dit de vorm van utopisme die u aanbeveelt aan uw kleindochter, aan wie uw boek is opgedragen?

"Zeker. Als ik nog een ideaal heb, is het dit. Mensen kunnen samen veel bereiken, vooral als ze het kunnen laten om meteen te roepen dat ze de hele maatschappij of de hele wereld gaan veranderen. En zo veranderen ze de wereld."

Hans Achterhuis: 'Koning van Utopia. Nieuw licht op het utopische denken', Lemniscaat, 198 pag. euro 14,95

Filosoof Hans Achterhuis foto Bram Petraeus

De betekenis van het woord 'utopie' is tweeledig. De eerste, meest voorkomende lading is 'een niet te verwezenlijken ideaal'. De tweede is 'een ontwerp voor een ideale toestand, een blauwdruk voor een ideale samenleving'. Deze dubbelzinnigheid zat er van meet af aan in, want het woord stamt van 'Utopia' van Thomas More (1478-1535), de beschrijving van een fictief eiland waar mensen leven in volstrekte gelijkwaardigheid.

De tekst is een inspiratiebron geweest voor tal van nieuwe utopieën en dystopieën, van het communisme tot 'Brave New World'. Intussen verandert het beeld van de oertekst. Achterhuis deelt de visie van moderne onderzoekers en vertalers dat More zijn utopie minstens ten dele satirisch bedoelde; niet als een na te streven ideaal, maar als een idiote fantasie waar hij met zijn vriend Erasmus hartelijk om kon lachen.

De vijfhonderdste verjaardag van de tekst wordt met tal van activiteiten gevierd. Morgen gaat Achterhuis in de Rode Hoed in Amsterdam in gesprek over Thomas More, na een lezing van het biografische drama 'Sir Thomas More' door acteurs van het Nationale Toneel. Maandag wordt Achterhuis' boek in Leuven gepresenteerd tijdens het symposium 'The Future is More'. Op 30 oktober vindt in de Amsterdamse Stadsschouwburg het evenement 'Mijn Utopia 500' plaats. Op 12 november volgt een symposium in het Academiegebouw in Utrecht.

500 jaar 'Utopia' van Thomas More

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden