Geloven in Haarlem / Kerk hoort in het midden, een beetje links daarvan

De vijf confessies die het al in de Gouden Eeuw met elkaar moesten zien te rooien, zijn nog altijd aanwezig in de Haarlemse binnenstad. Samuel de Lange wandelt deze zomer door de Spaarnestad, 'staalkaart van Nederlandse gezindten'. Deel 6 (slot): de hervormden.

Op 29 mei 1578 vielen Geuzen een processie aan in de Sint Bavo op de Haarlemse Grote Markt. Een priester werd vermoord. In september van dat jaar ging de kerk definitief over in hervormde handen. Het was maar een van de katholieke kerken die geconfisqueerd werden, maar wel de belangrijkste.

De gotische Bavo, gebouwd tussen 1390 en 1550, heeft nog net mogen beleven dat ze bisschopskerk werd, maar de Reformatie maakte aan die nieuwe waardigheid een einde. Pas drie eeuwen later werd de bisschopszetel in Haarlem hersteld. De Bavo bleef in hervormde handen. De buitenkant van de 'gestolde regenbui' zoals Harry Mulisch de kerk ergens noemt, is ongeschonden overgeleverd. Maar het interieur van de kerk is door de protestantisering omgevormd in een heldere kale ruimte waar Pieter Saenredam er zoveel van heeft geschilderd.

Toch treft de bezoeker als in een steengroeve links en rechts nog katholieke fossielen aan, zoals de kapellen en het grote koorhek. Ook om die reden heeft het gebouw behalve een godsdienstige, een museumfunctie. De stad is zich goed bewust van de openbare betekenis van de Bavo, en betaalt vanouds de organist die het beroemde Müller-orgel bespeelt.

Naast deze trofee staan nog twee andere kerkgebouwen de hervormden ten dienste, de Waalse en de Nieuwe kerk. De Waalse Kerk is ook een katholiek erfstuk, maar de Nieuwe Kerk is de eerste, speciaal voor de calvinisten in de zeventiende eeuw gebouwde kerk in Haarlem. 's Winters kerken de hervormden in de Nieuwe Kerk, omdat de Bavo, of Grote Kerk, dan te koud is. In de Waalse Kerk komt het restant van de Franssprekende calvinisten, naar de letter erfgenamen van de vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden. Voor de vijftien gespaarde gelovigen is de ambiance een soort sterk water.

In 1981 waren er nog 19349 hervormden, 12 procent van de gelovige Haarlemmers. Vandaag vullen op kerkelijke hoogtijdagen enkele honderden gelovigen de Bavo, maar op een gewone zondag laten de 'honderd en nog wat' een bijna symbolische leegte in de Grote Kerk. Het getal legt niet alle gewicht in de schaal. Al galmt het soms, er klinkt gezelligheid op uit de gelovige schare. Al ten tijde van de Republiek was het niet het numerieke overwicht, maar de hun toegekende stichtelijke rol die de gereformeerde kerken, predikanten voorop, hun bijzondere positie verschafte.

Hun opvattingen en levenswijze genoten een groot gezag. Toch was de gereformeerde religie geen staatskerk, want de wereldlijke overheid liet zich door haar niet de handen binden. Historici houden het op een 'publieke kerk', en dat strookt aardig met de voorbeeldfunctie die de kerkelijke gemeente had.

En heeft. Het publiek op zondag maakt naar leeftijd en status meer een doorsnee-indruk dan in andere kerken. Het aantal kinderen is verhoudingsgewijs groot. Die presenteren zich in de dienst behalve met rumoer, ook met een eigen werkstuk, zoals een schilderij dat de samenwerking tussen de mensen moet verbeelden. In de machtige gotische verhoudingen van de Bavo doet de huisvlijt wat knullig maar ontroerend aan.

Twee dominees staan in de Bavo. Een van hen is van vrijzinnige signatuur. In die hoedanigheid preekt hij ook in de remonstrantse kerk waar de vrijzinnig hervormden onderdak hebben gevonden in een werkverband. Bovendien onderhoudt de Bavo in Samen-op-wegverband betrekkingen met de lutherse kerk in Haarlem-Centrum, en met gereformeerde kerken in Haarlem-Noord en -Zuid. De hervormden zijn ook de drijvende kracht geweest achter 'Stem in de stad', de kerkelijke organisatie die het hoofd biedt aan de stedelijke armoede en vereenzaming waarmee ook Haarlem kampt.

Het heeft iets ironisch dat een dominee van de Bavo, doelwit en speerpunt van de Haarlemse Reformatie, voorzitter van de Raad van Kerken ter stede is. Op vele wijzen staat de kerk in Haarlem in het midden. Eeuwenlang werd de hervormde hoofdkerk door zendingsdrang beheerst, maar nu het tij over de hele kerkelijke linie terugloopt, neemt die kerk bijna vanzelfsprekend het voortouw bij een verdediging van het religieuze goed. De dominees gaan in de samenwerking met anderen voorzichtig te werk, want er zijn oude gevoeligheden, zeker bij de kleine reformatorische kerken. Dat respect voor de verscheidenheid van geloven verhindert de hervormde predikanten niet om van de kansel nog steeds een toon aan te slaan die een groter publiek aangaat dan de gemeente onder gehoor.

In verkiezingstijd, maar ook nog regelmatig daarna, wordt de stem verheven tegen 'grissen en graaien'. Men kan geen twee heren dienen, zo waarschuwt de dominee. De natuurlijke opponent van de Ene die wij hebben te dienen, is de Mammon. 'Kleinburgerlijk moralisme en vingertjesgewijs naar anderen' kunnen de hervormden missen. In het midden, maar een beetje links van het midden, dat is de teneur. Dat is nog niet zo ver verwijderd van het grootburgerlijk ethos dat in vroeger dagen de kerk tot openbaar medeleven en verantwoordelijkheid bewoog. De behoudende gereformeerde kerk in het Centrum heeft om die reden ook geen zin om met de Bavo samen te werken in Samen-op-wegverband. Die polarisatie, die zich ook tussen de katholieke parochies in Haarlem heeft voltrokken, strookt met de opvatting die door een van de twee dominees van de Bavo, B. Luttikhuis, wordt uitgedragen: dat in een stedelijke omgeving gemeentes elkaar in tegengestelde richting duwen.

Toch wordt het politieke christendom à la de oude PPR niet in de Bavo beleden, maar in de stichting Stem in de Stad, die niet alleen de daklozen een helpende hand toesteekt, maar ook aandacht besteedt aan mystiek en andere religieuze verschijnselen. Met die nieuwe spiritualiteit zullen niet alle deelnemende kerken even blij zijn. De dominee die de bezielende leiding van Stem in de Stad heeft, lijkt te aarzelen tussen een 'lange mars door de instellingen', of een zelfstandige kerkbeweging. De activiteiten van de stichting steunen voor een belangrijk deel op de katholieken van de Groenmarktparochie. Die heeft zich al bekeerd tot een maatschappelijk christendom. Maar ook de hervormde predikanten voelen de aantrekkingskracht van een beweging die niet alleen niet terugschrikt voor vuile handen, maar zich bovendien met bevlogenheid opsiert.

In het begin van de Gouden Eeuw dreigden godsdienstoorlog en calvinisme de Hollandse samenleving te overweldigen. Ook in Haarlem. De politiek heeft die aanval gepareerd, aanvankelijk tegen de dominees in, zonder hun het goed recht op moralisme en vingertjesgewijs te ontzeggen. De hervormden hebben zich in de loop van de eeuwen weten te schikken in een gedeelde verantwoordelijkheid voor fatsoen en vrede in de stad. Het laadde het gezelschap op met het odium van een regentenkerk. De ontvoogding van de politiek en de samenleving hebben de hervormden moeten bekopen met scheuring en leegloop. De concurrerende kerken uit de Gouden Eeuw, die minder onder de last van een publieke aansprakelijkheid gebukt gingen, hebben zich scherper kunnen profileren. Een moedwillig onderscheid van anderen schenkt nu ook enig respijt in het secularisatieproces.

Niet genoeg om het te stoppen, overigens. Een christelijk front is een andere mogelijkheid. Net als elders laveren de kerken in Haarlem tussen de Scylla van het isolement, en de Charybdis van de compromissen. De hervormden prefereren een oecumenische koers. Die verdraagzaamheid is niet van vandaag of gisteren, evenmin als het scherpe oog voor de politieke belangen in stad en samenleving. Nu zij hun bevoorrechte positie verloren hebben, sparen zij de gevestigde machten niet langer hun kritiek. Bemoeizucht is hun even eigen als verantwoordelijkheidsgevoel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden