Geloven in de huiskamer als antwoord op de individualisering

© Herman Engbers

Kleine geloofsgemeenschappen ontspruiten in diverse Nederlandse huiskamers. De deelnemers vinden er intimiteit die ze in de kerk missen. 'Je kunt God ook ervaren bij het uitruimen van de vaatwasser.'

In een rijtjeshuis op een woonerf in Lelystad komen twaalf vrouwen maandelijks bij elkaar om 'brood voor onderweg' te vinden. "Iemand zei eens tegen me: 'Jullie halen zo de kerken leeg', maar dat is helemaal niet onze bedoeling", zegt Annie Boon, een van hen.

Spiritualiteit zit van binnen
De vrouwen zitten in een kring. In het midden brandt een kaarsje. "Het is een teken dat God in ons midden is", zegt Gabi van Moppes. "We zijn hier niet zomaar een koffiepraatje aan het houden." Op het lichtje na, ontbreekt het de groep en de ruimte aan elk religieus vertoon. Spiritualiteit zit hier van binnen en komt naar buiten in de vorm van woorden.

"Vanavond bespreken we Jan van het Kruis en Theresia van Ávila", opent Myra Swarte de bijeenkomst schuchter. De groep is te gast in haar huis en zij fungeert deze keer als voorganger. In plaats van brood en wijn deelt ze koffie, thee en kerstkransjes. Wat ze vertelt over de zestiende-eeuwse mystici Jan van het Kruis en Theresia van Ávila heeft ze van internet gehaald.

Leren van zestiende-eeuwse heiligen
Avonden als deze, zegt Swarte, zijn bedoeld om uit te zoeken 'waar de oude verhalen eigen worden'. "Wat kunnen we leren van deze zestiende-eeuwse heiligen?", vraagt ze de andere vrouwen. Langzaam komt de discussie op gang. "Om in jezelf het licht van God te ervaren, moet je wel haast een kluizenaar worden net als Jan van het Kruis", denkt iemand. "Nee hoor", klinkt het van verschillende kanten geruststellend, "bij het uitruimen van de vaatwasser en het wachten op koffie kan het ook gebeuren."

Behalve voor alledaagse mystiek is er ook plaats voor diepte en kwetsbaarheid: "Toen ik door een duistere periode ging, heb ik een kracht mogen ervaren die niet van mijzelf was", vertelt Boon. "Het kwam van een plek die ik niet kende. Het is moeilijk uit te leggen."

"Dat is de genade die je toevalt", begrijpen de anderen. "Beschenen worden door het goddelijk licht kun je niet afdwingen, het overkomt je."

Iemand die op zoek is naar een uitbundige uiting van het geloof, zou beter af zijn in een andere gemeenschap. Als de gastvrouw een cd opzet met liederen van Taizé, valt er een stilte in de groep. Voorzichtig beginnen sommige vrouwen mee te neuriën, terwijl de rest de moed oppakt om bijna fluisterend te zingen.

Iedereen kan een groep stichten
"Bij onze groep zijn spirituele ontwikkeling en verdieping van het geloofsleven de uitgangspunten", legt Van Moppes uit. "Er zijn andere groepen die met elkaar vieren, zingen en bidden. Wij hebben minder rituelen." Volgens Van Moppes is dat ook de kracht van de kleine gemeenschappen: "Iedereen kan wel een groep vinden of stichten die bij hem of haar past".

Van Moppes startte vier jaar geleden de kleine geloofsgemeenschap, ook wel kgg genoemd. "Het initiatief voor de kgg's kwam vanuit het Bisdom Utrecht", vertelt de katholieke Van Moppes. Toenmalige bisschop Simonis vond dat één keer in de week de mis bijwonen niet volstond om verdieping te vinden in het geloof, en de twaalf vrouwen delen dat standpunt. Geestelijke groei is volgens hen net als het huishouden: je bent er nooit mee klaar.

"Inmiddels is het bisdom het zicht op de kleine gemeenschappen een beetje kwijt", zegt Boon. "En dat vind ik eigenlijk wel best. Als we ons hier aan allemaal kerkelijke regels zouden houden, was ik allang verdwenen."

Nu ja, zegt Boon: "Het is prettig dat er een instituut is dat structuur aanbrengt en gebouwen heeft waar je terecht kan. Bovendien doen kerken een beroep op een belangrijk deel van je geloofsleven. Maar aan de andere kant denkt de leiding van de kerk precies te weten hoe het hoort. Ik houd er juist wel van om niets zeker te weten."

Katholiek en protestants
De twaalf vrouwen zijn bijna allemaal van katholieke huize. "Drie van ons zijn van de PKN", vertelt een protestantse vrouw. "Ik kan in deze gemeenschap de katholieke spiritualiteit ontdekken. Dat zie ik als een verrijking van mijn geloofsbeleving. In deze gemeenschap is Maria voor mij gaan leven."

Dat de groep uit twaalf vrouwen bestaat is toeval, meent Van Moppes. "Toen we met z'n twaalven waren, besloten we dat onze kgg compleet was." Het aantal is gelijk aan de apostelen van Jezus en dat het nu allemaal vrouwen zijn, beschouwt de groep als een leuke bijkomstigheid.

Niet alle twaalf vrouwen vinden hun weg nog naar de kerk, maar voor het merendeel is de gemeenschap een aanvulling op de zondagdienst. "We zijn geen afsplitsing van de kerk", benadrukt Van Moppes. "We hebben geen afwijkende dogma's en voeren geen andere rituelen uit."

Kwetsbaar opstellen
Maar in de kerk mist Van Moppes samenspraak. "Hier vinden we zielsverwanten met wie we ervaringen delen, leren over geloof en onze spiritualiteit onderzoeken. In de kerk kan ik daarvoor niet terecht en met vrienden zijn dat soort thema's meestal niet bespreekbaar."

Van Moppes is van mening dat de kgg's een antwoord zijn op de gevolgen van de individualisering in de maatschappij: "De wereld verandert snel en mensen zijn altijd druk met hun werk of zichzelf. Binnen de groep zijn we betrokken op elkaar. We zien naar elkaar om en ervaren verbondenheid."

Die betrokkenheid straalt volgens Boon af op de buitenwereld. "We zien spiritualiteit en bezieling om ons heen, we hebben meer oog en oor voor een ander en durven ons kwetsbaarder op te stellen." Volgens Boon zijn de kleine geloofsgemeenschappen een echte aanrader: "Hopelijk raken mensen geïnspireerd door onze groep. Verdieping zoeken in het geloof, daar kun je niet missionair genoeg in zijn."

De kleine geloofsgemeenschap

Het principe van kleine groepjes christenen die in huiskamers samenkomen, is bepaald niet nieuw. "De allereerste christelijke gemeenschappen ontstonden ook in huiskamers", zegt Joke Litjens. Ze is voormalig mediapastor bij de KRO en geeft tegenwoordig lezingen en workshops en organiseert retraites, onder de noemer 'Werkplaats voor de Ziel'.

Hoeveel kleine geloofsgemeenschappen er in Nederland bestaan, is niet bekend. Wel weet Litjens dat Zuid-Amerika en Afrika vooropliepen in deze ontwikkeling. "In de jaren zestig waren daar al kleine groepen actief."

Sinds een paar jaar leidt Litjens ook workshops voor mensen die een kleine geloofsgemeenschap willen opzetten.

Arthur Baranowski
Ten grondslag aan de huidige vorm van deze kleine gemeenschappen ligt de literatuur van de Amerikaanse pastoor Arthur Baranowski. "Hij beschrijft de richtlijnen voor het opzetten en invullen van kgg's", zegt Litjens. "De groep in Lelystad houdt zich niet aan al die richtlijnen. Andere groepen doen dat wel, of vinden hun eigen nieuwe richtlijnen uit."

De opkomst van de kgg's verbindt Litjens aan maatschappelijke veranderingen: "De groepen zijn een antwoord op de individualisering en vervlakking van de samenleving." Daarnaast zoekt Litjens de oorzaak van de ontwikkeling ook bij de kerken. "In sommige kerken jaagt de pastoor of dominee de mensen weg uit de kerk", meent Litjens. "Voorgangers zijn soms nauwelijks nog geïnspireerd en voorzien niet in de behoefte aan verdieping."

Dogmatischer en orthodoxer
Vooral de katholieke kerk, zegt Litjens, weet haar aanhangers moeilijk vast te houden. "Nederlandse bisschoppen worden steeds dogmatischer en orthodoxer. Dat werkt averechts, omdat gelovigen steeds mondiger worden en vraagtekens stellen bij de strikte hiërarchie. Bovendien ligt oecumene lastig in de katholieke hoek, terwijl dat juist hetgeen is waar gelovigen naar verlangen."

Of het fenomeen van de kleine geloofsgemeenschap is voorbehouden aan christenen, weet Litjens niet: "Ik kan me wel voorstellen dat ook binnen andere religies behoefte is aan doorleefde geloofsbeleving."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden