Gelouterde zeurpiet

Geslaagde karakterstudie over passieve man die altijd dwarsligt, met minder overtuigend slot

P.F. Thomése is een van onze meest veelzijdige prozaschrijvers, hij beoefent in zijn verhalen en romans opmerkelijk veel registers. Nu eens is hij lyrisch zoals in 'Izak', een andere keer ironisch-vulgair ('Vladiwostok', 'Het bamischandaal'), dan weer volkomen ingetogen ('Schaduwkind'). Met hetzelfde gemak schrijft hij over 'hogere cultuur' als over voetbal; hij is een literaire alleskunner.

In zijn jongste roman 'De onderwaterzwemmer' beoefent hij de ernstige toon die bij het thema past: zoon zoekt vader. Niet toevallig is dit boek aan Thomése's vader opgedragen, overleden op de leeftijd die Thomése nu zelf heeft bereikt. Ergens in het boek lezen we: "Hij heeft zijn vader niet teruggevonden, hij is hem eindelijk geworden."

Tin van Heel raakt zijn vader kwijt als de twee in het laatste oorlogsjaar de rivier overzwemmen naar bevrijd gebied. Een paradoxaal schuldgevoel blijft hem zijn hele leven achtervolgen. Had hij bij zijn vader moeten blijven of heeft zijn vader hem in de steek gelaten? In een volgende levensfase, Tin getrouwd met Vic, dochter Nikki (allemaal i-klanken!), overkomt hem min of meer hetzelfde. Als de twee in een klef, corrupt West-Afrikaans land op zoek gaan naar fosterkind Salif, hij halfhartig, Vic vol overtuiging, trekt Vic in haar eentje de rimboe in, krijgt een zonnesteek en sterft. Had hij niet met haar mee moeten gaan?

'De onderwaterzwemmer' begint als een jongensboek, op de toon van bijvoorbeeld 'Oorlogswinter' van Jan Terlouw, een zoveelste stijloefening van Thomése lijkt het wel: "Hij hoort iemand. Schrik siddert door zijn koude lijf. Hij kan niet goed uitmaken of hij hoop voelt. Het kan ook een vreemdeling zijn, een gewapende bevrijder die in hem de vijand vreest."

Later transformeert het verhaal in een klassieke zoektocht van de hoofdpersoon naar zijn identiteit, met alle ernst en karakterologische haarspeldbochten van dien. Daarbij zijn vooral de beschrijvingen van een bepaald soort reisongemak overtuigend, verkeerde plaatsen, verkeerde mensen, verkeerd eten: "Het enige wat er geboden wordt, is het accepteren van de opgedrongen intimiteit van zes wildvreemden in een tent van gebleekt zeildoek op een uitgedroogd stuk grond aan het begin van het einde van de wereld."

Maar de ware tour de force van Thomése is dat hij met de volwassen Tin een echt vervelende man heeft neergezet, een passieve zeurpiet, iemand die voortdurend dwarsligt en niet meedoet. Het is dat we, iets te nadrukkelijk misschien, begrijpen uit welke trauma's 's mans neuroses en angsten voortkomen, anders zou hij volkomen onsympathiek zijn, met zijn klagerige innerlijke scepsis en strijd. "Van Tin hoeft het niet, hij haat gedoe en ziet de beste bedoelingen al bij voorbaat spartelend in de vreemdheid van de taal ten onder gaan" en "Als het aan Tin lag, maakten ze direct rechtsomkeert, maar Vic heeft zich voorgenomen alle lokale zeden en gewoonten zonder onderscheid 'interessant' en 'leuk' te vinden.

Haar optimisme is immuun voor de fundamentele sfeer van bedrog waar zijn humeur zo door wordt aangetast."

Aan het eind wordt zuurpruim Tin toch nog getroost in zijn sombere gedachten. Boodschap: zelfs voor de ergste hypochonder bestaat er redding. Het is zeker niet het sterkste punt in deze roman, dit feelgoodeinde met de louterende slotregel: "Misschien is dit de overkant en moet hij eerst echt alles kwijt zijn om eindelijk de weg naar huis te kunnen aanvaarden."

Maar voor het zover is heeft Thomése ons gelukkig volop laten ruiken aan de onvolkomenheden van het bestaan, de onverteerde kwetsuren en het gezanik in het hoofd.

P.F. Thomése, De onderwaterzwemmer. Atlas Contact; 256 blz., euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden