Geloofwaardig of niet, dat is de vraag

Wat is een kunstenaar? Die vraag is in de 21ste eeuw lastig te beantwoorden. Kunstjournalist Sarah Thornton toont in een amusant boek hoe daar in de kunstwereld over wordt gedacht.

In vroeger tijden was kunst vakmanschap. Iemand was goed in hout bewerken, schilderen of tapijten weven. Vaak werd het beroep doorgegeven van vader op zoon. Van deze vakmensen kenden we voor de vijftiende eeuw niet eens de naam.

Vanaf de negentiende eeuw moest een kunstenaar een visionair zijn. Met terugwerkende kracht werden opvallende vernieuwende kunstenaars als Leonardo da Vinci en Rembrandt als genieën - een typisch negentiende-eeuws begrip - op het schild gehesen. Hun individualiteit, hun eigen pad, was hun belangrijkste eigenschap.

In de twintigste eeuw is er weer een nieuwe fase aangebroken. Sinds Marcel Duchamp een urinoir tentoonstelde in een museum, kan een kunstenaar alles tot kunst bestempelen. Het feit dat hij dat kan, maakt hem een kunstenaar. We hebben het allang niet meer alleen over kunstig gemaakte schilderijen en beeldhouwwerken, maar ook over films en performances - zelfs als dat de slechte toneelstukjes van Andrea Fraser zijn of het urenlang op een stoel zitten tegenover steeds andere mensen van Marina Abramovic. Zelf maken is allang niet meer nodig. Kunstenaars hebben soms tientallen mensen in dienst die de werken voor hen maken.

Identiteit

Of het goede of slechte kunst is, of het goed of slecht scoort op de kunstmarkt, hangt grotendeels af van de identiteit van de kunstenaar en hoe die zich presenteert. Zijn kunst staat of valt met zijn geloofwaardigheid. Daarvan hangt af of we iets erkennen als kunst.

In zo'n situatie is een boek met als titel 'Wat is een kunstenaar?' intrigerend. Nog intrigerender is dat de schrijfster, Sarah Thornton, de beroemdste kunstenaars van deze tijd die vraag voorlegde. Het is al een prestatie dat zij mensen als Ai Weiwei, Jeff Koons, Marina Abramovic en Yayoi Kusama in hun persoonlijke omgeving kon spreken. Maar ze kon hen ook uitgebreid observeren en laten zien hoe zij dat kunstenaarschap uitdragen. Ze ging naar ateliers, lezingen en openingen van tentoonstellingen. Vaak kwam ze ook bij de kunstenaars aan huis. Ze nam haar dochter mee naar Ai Weiwei, interviewde Damien Hirst in zijn slaapkamer, zat aan tafel bij de familie Dunham en borrelde op de Biennale in Venetië. Haar interviews bracht ze onder in hoofdstukken over politiek, verwantschap en vakmanschap.

Geloofwaardigheid blijkt niet voor iedere kunstenaar even gemakkelijk te bereiken. In het eerste deel zet ze Ai Weiwei tegenover Jeff Koons. Een politiek kunstenaar als Ai Weiwei, wiens werk altijd van belang lijkt alleen al door de boodschap die erin zit, heeft niet veel moeite met het begrip geloofwaardigheid. Zijn geloof in zichzelf is versterkt doordat hij vele keren is opgepakt, opgesloten en verhoord. Dat zijn vader zwaar onderdrukt is geweest, helpt hem om oprecht en authentiek te blijven, zegt hij. Een installatie met miljoenen porseleinen zonnebloemzaadjes, een project waarmee hij een heel dorp van werkgelegenheid voorzag, wordt zonder meer erkend als grote kunst.

Schaamteloos

Jeff Koons lijkt het tegenovergestelde. Hij maakt zo schaamteloos gebruik van gemakkelijke publiciteit - seks, blingbling en reclame - dat hij zijn geloofwaardigheid expres om zeep lijkt te helpen. Maar hij doet dat zo goed dat het toch weer werkt.

Bij Damien Hirst zie je het misgaan. Hirst verdiende miljoenen met zijn uitdagende kunstwerken als een haai op sterk water, de nagemaakte inhoud van een apotheek of fabrieksmatig tot stand gekomen stippelschilderijen. Maar daar is hij mee gestopt. Hij schildert nu. En worstelt met deze vorm van vakmanschap. Tegen Thornton vertelt hij erover. Is hij als schilder geloofwaardig? En is zijn oude werk nog geloofwaardig als hij er nu zo nadrukkelijk afstand van neemt?

Thornton schrijft nergens expliciet wat haar mening over de kunstenaars is. Als een antropoloog toont ze de wereld van de kunst - vaak, maar niet altijd een glamourwereld - door te vertellen wat er gebeurt en de kunstenaars te laten praten. De lezer kan zijn eigen conclusies trekken, en iets beter begrijpen hoe de kunstwereld werkt en waarom de ene kunstenaar het maakt en de ander niet.

Sarah Thornton ***

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden