Geloofskunst maakt levenskunst compleet

Filosofen voeren felle debatten over levenskunst. Maar ze missen een dimensie van het bestaan: het transcedente, dat wat ons overstijgt.

Filosofisch Nederland debatteert veelvuldig over levenskunst, de poging om het eigen leven weldoordacht stijl en vorm te geven. Dat dit debat kan ontaarden in onderling gekissebis, bleek onlangs in Letter & Geest (20 april). Hans Achterhuis en Joep Dohmen vlogen elkaar met de pen in de haren.

Het maakt duidelijk dat het gesprek over levenskunst niet enkel aan filosofen overgelaten kan worden. Het wordt hoog tijd dat theologen zich melden.

Juist de onderlinge botsing van deze twee geleerde heren laat zien dat levenskunst het domein van het zuivere denken overstijgt, omdat de persoonlijke invulling een grote rol speelt. Zeg maar het verschil tussen kennis en wijsheid. Juist van die wijsheid is weinig terug te vinden in hun bij vlagen onvriendelijke debat.

De belangrijke vraag die hun verhalen oproept, en die theologen meteen herkennen, luidt: kan levenskunst zonder persoonlijke transformatie? Dat laatste woord gebruiken we liever dan 'bekering', omdat tegenwoordig dan de helft van de lezers meteen afhaakt.

In de kern gaat het om hetzelfde. Behoort het niet wezenlijk tot de levenskunst dat zij aanstuurt op een mens die anders met de dingen leert om te gaan, en die op een nieuwe, persoonlijk doordachte, manier in het leven wil staan?

Die persoonlijke en ook spirituele dimensie van de levenskunst is onmisbaar, zo blijkt uit de gemankeerde dialoog van deze filosofen. Juist in de levenskunst geldt: noblesse oblige.

Christelijke theologen hebben de taak vanuit hun eigen rijke traditie elementen aan te dragen die de levenskunst verheffen boven het denkwerk van de filosofie.

Levenskunst lijkt met andere woorden gebaat bij geloofskunst, die haar verdiept. Geloofskunst transformeert het leven en het lot met behulp van verhalen, rituelen en symbolen uit de beproefde tradities. Om die verandering te stimuleren hebben mensen de mythen en riten van een vierende gemeenschap nodig.

Daarin rekent geloofskunst met een bestaansdimensie die veel levenskunst ontbeert: het transcendente, dat wat ons overstijgt. Dat besef heeft transformatieve kracht en verandert ons hart.

Geloofkunst boetseert mensen tot personen die zichzelf relativeren, hun 'dikke ik' loslaten en in eigen vlees of portemonnee kunnen snijden. Zij reikt mensen een horizon voorbij de zelfhandhaving. Voor een theoloog als Paul Tillich draait geloven om een aanvaarding van het leven die een mens zichzelf niet kan schenken: het aanvaarden dat je aanvaard bent.

Geloofskunst richt ons verlangen op iets dat eigen status, gewin of gelijk overstijgt. Ze laat zien hoe een eenvoudig en authentiek mens in staat is hoogmoedigen in hun hemd te zetten. Ze weet dat de kunst van het bidden het denken zomaar kan veranderen in danken.

De levenskunst van filosofen als Achterhuis en Dohmen is gebaat bij zo'n vorm van geloofskunst.

Met iemand als de bekende monnik Anselm Grün in hun midden, was de toon en ook de uitkomst van hun gedachtewisseling ongetwijfeld heel anders geweest. Grün belichaamt een alledaagse levenskunst waarin de dimensie van het transcendente volop aanwezig is. De boeken van deze Duitse benedictijnerpater over spiritualiteit zijn bestsellers, ook in Nederland.

Tot slot: Als wij ons niet vergissen, is er in deze tijd weer meer ruimte voor het tegoed van geloven en religie. Ironisch genoeg zie je dit ook terug in filosofie van de levenskunst. Want, net als in de psychologie, ontstaat daar een klimaat van openheid voor religieuze thema's. Zo krijgt de psychologie meer oog voor spiritualiteit en heeft de filosofie aandacht voor levensritmes en de zorg voor de ziel.

Met dit oog voor ritmiek en zielzorg bevinden we ons midden in het discours van de theologie en het religieuze.

Zestien predikanten van de beweging Op Goed Gerucht publiceerden een speciale bundel over levenskunst: 'Doornse Levenkunst; Mooi, goed en waarachtig leven.' Uitgeverij Kok, 2012.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden