Geloof leidt tot aandacht voor harmonie en winst

In de brouwerij van Willem Hovy begon de dag met bijbellezing. En verffabrikant Pieter Groen deelde brochures uit waarin hij uiting gaf aan zijn bewondering voor dominee Schilder.

Sommige ondernemers gaven en geven hun protestantse overtuiging ruim baan in de eigen onderneming. Maar zij zijn uitzonderingen.

De gereformeerde Willem Hovy leidde bierbrouwerij en azijnmakerij De Gekroonde Valk in de negentiende eeuw. De dagelijkse bijbellezing was niet verplicht; arbeiders konden die bezoeken als hun werk het toeliet. Maar er was ook nog een bijbellezing op de woensdagavond, en daar werd iedereen verwacht.

Het tweede voorbeeld dateert uit de twintigste eeuw: Pieter Groen leidde de verffabriek Molyn. Groen was een fervent aanhanger van Klaas Schilder. Gereformeerd vrijgemaakt dus, en Groen wilde van zijn onderneming niet alleen een werk- maar ook een geloofsgemeenschap maken.

Tegenover de voorbeelden van Hovy en Groen staat de Twentse textielmagnaat Gerrit Jan van Heek. Bij de hervormde Van Heek draaide de fabriek op kerkelijke feestdagen gewoon door, en een deel van het personeel moest ook op zondag werken.

Bij Van Heek ging geld voor geloof, concludeert historicus Siebe Rossel in zijn bijdrage aan 'Geloof in eigen zaak', een bundel portretten van protestantse ondernemers. Die bundel wordt vandaag gepresenteerd door het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme van de Vrije Universiteit.

Aan de hand van die portretten wordt nagegaan hoe het protestantisme en het ondernemerschap met elkaar waren verbonden. Het geloof maakt van hen geen andere ondernemers, luidt de conclusie. Protestants of niet, ondernemers laten zich leiden door marktkansen, risico's en rendement. Wel onderscheiden de protestanten zich door een duidelijke keuze voor het harmoniemodel, zegt Rolf van der Woude, een van de samenstellers van de bundel. De protestantse ondernemer kiest voor overleg met werknemersorganisaties, niet voor het conflict: “Veel andere geloofsrichtingen hebben het gezag van de ondernemer altijd boven medezeggenschap gesteld. Protestantse ondernemers hebben steeds radicaal gekozen voor overleg.“ De belangrijkste uitzondering was scheepsbouwer Cornelis Verolme. Maar diens protestantisme zat vooral aan de buitenkant, zegt Van der Woude.

Als geldschieters speelden de ondernemers, merkwaardig genoeg, nauwelijks een rol. In Groot-Brittannië, bijvoorbeeld, zijn gelovige ondernemers altijd belangrijke fondsenwervers geweest voor hun kerken. In Nederland is de persoonlijke inzet van ondernemers groot geweest, maar niet hun gift. Van Heek liet grote bedragen na voor goede doelen, maar zijn kerk zag niets.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden