Geleerden komen in het geweer tegen IS

Al-Maqdisi heeft nog weinig goede woorden over voor IS. Hij noemt die bloeddorstig, oppervlakkig en zondig. Beeld reuters
Al-Maqdisi heeft nog weinig goede woorden over voor IS. Hij noemt die bloeddorstig, oppervlakkig en zondig.Beeld reuters

Het lukt IS niet om de grote jihadgeleerden achter zich te krijgen. Driekwart jaar na de stichting van hun kalifaat staan ze er in de theologie alleen voor.

Op een avond in oktober whatsappte de sjeik naar zijn vroegere student. Abu Muhammad al-Maqdisi, een van de belangrijkste jihadideologen, had Turki Al-Binali, met dertig jaar nu de hoogste geleerde van IS, ooit in de schoolbanken. Ze groeiden uit elkaar door een verschil van inzicht over de rechtvaardiging van de jihad. "Mijn ondankbare zoon", grapte Al-Maqdisi vanuit zijn woonkamer in Jordanië. "Mijn vader", appte Al-Binali terug vanuit het kalifaat. "Al die andere sjeiks zijn mijn ooms."

Al-Maqdisi zocht contact met Al-Binali in een poging het leven van de Amerikaanse hulpverlener Peter Kassig te sparen. Tevergeefs: IS bracht hem november vorig jaar om.

De uitgewisselde berichtjes duiken op in een bloedstollend verhaal van de Britse krant The Guardian over de mislukte reddingspoging van Kassig. Ze tonen de gespannen verhouding tussen de sjeik en student Al-Binali, nu huisideoloog van IS. Al-Maqdisi, die het plegen van aanslagen goedkeurt, kreeg meerdere gevangenisstraffen in Jordanië. Over IS werd hij geleidelijk aan - vanaf eind 2013, begin 2014 - steeds kritischer. Hij heeft nog weinig goede woorden voor hen over. In Maqdisi's ogen zijn ze "bloeddorstig, oppervlakkig en zondig".

'Geboefte en gangsters'
Van Al-Qaida was bekend dat ze het kalifaat niet erkent. In de laatste editie van zijn magazine Dabiq slaat IS terug door de terreurbeweging 'leerstellig onzuiver' te noemen.

In zijn afkeer van IS staat Al-Maqdisi niet alleen. Abu Qatada al-Filistini, een tweede grote naam in het jihadisme, noemde IS "geboefte en gangsters". Zo raakt het kalifaat theologisch steeds verder geïsoleerd.

Volgens Joas Wagemakers, islamoloog aan de Radboud Universiteit Nijmegen, staat inmiddels geen enkele belangrijke jihadgeleerde nog aan de kant van IS. "Dat is pijnlijk voor IS", zegt Wagemakers, die het boek 'A Quietist Jihadi' schreef over de ideologie van Maqdisi. "Als je zegt dat je staat gebaseerd is op een godsdienst, in dit geval de islam, is het wel nodig dat de experts op dat gebied aan jouw kant staan."

Toen begin deze maand een Jordaanse piloot levend werd verbrand, beriep IS zich voor de rechtvaardiging daarvan niet op de Koran of de soenna. Wagemakers: "Ze kwamen met een geïsoleerde uitspraak van een 13e/14e-eeuwse geleerde en wat gebeurtenissen uit de vroege islam. Dat laat wellicht zien dat IS zelf doorheeft dat zij zich op dit punt enigszins op glad ijs begeeft."

Al-Binali zou er bij de IS-leiding op hebben gehamerd dat het kalifaat niet zonder invloedrijke religieuze figuren kan. Beeld ap
Al-Binali zou er bij de IS-leiding op hebben gehamerd dat het kalifaat niet zonder invloedrijke religieuze figuren kan.Beeld ap

Verdeeldheid
Net als in de politiek heb je steun nodig, zegt Wagemakers. "Denk aan presidentsverkiezingen in de VS. Daar pronken kandidaten ook met steunbetuigingen. 'Die en die man is heel goed, en die steunt mij'. Of: 'Mijn buitenlandbeleid moet wel goed zijn want tien voormalige ministers van buitenlandse zaken steunen mij'. Iets soortgelijks geldt ook hier."

Of IS dat zelf ook inziet? Volgens @wikibaghdady, de Twitter-account van een anonieme klokkenluider, is er binnen IS verdeeldheid over de vraag of ze steun van buiten nodig hebben. Turki Al-Binali zou er bij de leiding op gehamerd hebben dat het kalifaat niet zonder invloedrijke religieuze figuren kan.

Afgelopen zomer zou Binali vanuit het kalifaat een geheime missie zijn gestart om geleerden om te kopen. Wat IS bood: een miljoen dollar, hulp bij het vinden van familieleden in Syrië, een gemeubileerd huis, inclusief bibliotheek. Onder de benaderde geleerden waren Maqdisi en Abu Qatada.

Het waarheidsgehalte van de gelekte informatie is lastig na te gaan. Wagemakers. "Het zou zeer beschamend zijn, dus IS zou zoiets nooit bevestigen. Maar nu er over en weer met modder wordt gegooid, is dit toch al niet meer aan de orde."

Waar werden de eerste barsten zichtbaar?
Wagemakers: "Er is binnen radicaal-islamitische kring al langer kritiek op wat men 'excessen' in de jihad noemt. Dat kwam niet meteen naar boven met de komst van wat destijds nog Isis heette. Maar geleidelijk nam de kritiek op deze groep wel toe, en de tegenstand ertegen werd steeds groter."

"Dat Isis openlijk brak met Al-Qaida en een kalifaat uitriep, waarmee men volgens sommige geleerden ook het mandaat van Mullah Omar, de leider van de Taliban, omzeilde, viel slecht. Ze hebben zich aan Al-Qaida onttrokken en zijn voor zichzelf begonnen. Er zijn genoeg onafhankelijke jihadgroeperingen, maar die sloten zich vaak aan bij Al Qaida, terwijl Isis er juist mee heeft gebroken."

Wat maakt iemand een 'grote naam', een invloedrijk religieus figuur?
"Ik kijk hoe lang ze al meedoen, hoeveel ze gepubliceerd hebben, hoe invloedrijk hun geschriften zijn. Een beetje vergelijkbaar met hoe je dat bij academici doet. Ik ga ook na hoezeer zij door anderen gezien worden als belangrijke stem. Leeftijd is een factor: hoe jonger je bent, hoe minder je geleerd hebt. Aan IS zijn veel jongere geleerden verbonden."

"Eigenlijk is 'geleerde' volgens sommige radicale moslims niet het juiste woord, ze worden gezien als kenniszoekers. Tweede- en derderangs geleerden, een soort studenten. In de jaren negentig kwam er van de jihadideologen kritiek toen in Algerije hele islamitische dorpen werden uitgemoord. Van de belangrijkste jihadideologen komt ook nu weer kritiek op het geweld dat IS gebruikt."

Is het geweld ook toegenomen?
"Ja. En de mensen die het geweld toepassen, verwijzen naar geschriften van geleerden. Nu komen de geleerden in het geweer. Ze zeggen soms dat ze het nooit zo bedoeld hebben."

Op welke punten verschillen jihadisten precies van inzicht?
"Er is een eeuwenoude discussie over wat geloof en ongeloof is in de islam. Darbij wordt over drie soorten zonde gesproken: kleine zonden, grote zonden, en daden van ongeloof. De meeste geleerden waren het erover eens dat het drinken van een glas wijn, bijvoorbeeld, een grote zonde is, en het ontkennen van de heiligheid van de Koran een daad van ongeloof. Maar voor de kharidjieten, een afsplitsing die ontstond in het jaar 657 in Irak, was het plegen van een grote zonde ook al een daad van ongeloof. Die discussie komt nu weer van stal. 'Kharidjiet' is een theologisch scheldwoord geworden, en allerlei critici van IS noemen hen zo. Al-Binali heeft het daar laatst in een geschrift tegen opgenomen."

Gaat zulk sektarisme het kalifaat opbreken?
"Binnen de harde kern van IS is de houding: wij hebben gelijk en iedereen die dat niet erkent, is fout. Daarbuiten volgen mensen voornamelijk gewoon de geleerden die tegenstanders zijn van IS. Maar het kan hen wel reputatieschade opleveren. Wat hebben jihadi's altijd gezegd? Dat ze een staat, een kalifaat, wilden oprichten. Nu is er dan een kalifaat, en zeggen ze: Het is niet legitiem, het is niet goed genoeg. Radicaal-islamitische critici van IS lopen het gevaar dat ze overkomen als de beste stuurlui die aan wal staan."

Maakt IS zich zorgen over het gebrek aan steun van geleerden?
"Ik krijg het idee dat ze bezig zijn met damage control. Op YouTube lieten ze Syriërs aan het woord die zich goedkeurend uitspraken over de verbranding van de Jordaanse piloot. Wereldwijd heeft die daad geweldig veel afschuw gewekt. Kennelijk voelt IS de behoefte zich te verdedigen. Maar wat die Syrische burgers ervan vinden, zou er volgens hun ideologie helemaal niet toe doen. Men voelt zich blijkbaar genoodzaakt zich te verdedigen buiten de geschriften om. Een teken van onzekerheid, denk ik. Ze beseffen dat ze meer aan PR moeten doen dan alleen maar wijzen op de Koran."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden