Geld verleidt iedereen

Het ongebreidelde kapitalisme, dat nu kraakt en steunt, is door kerken niet gedempt, stellen Theologisch Elftalspelers Henk Leegte en Gerard de Korte vast. „Ik vrees toch dat het over een tijd weer mis zal gaan.”

De stevige klappen in de financiële wereld, zijn die voorboden van een eerlijker verdeling van rijkdom, wereldwijd?

Als dat zo is, kan de financiële crisis bijdragen tot wereldvrede. Grote verschillen tussen armoede en rijkdom stoken het vuur van de oorlog immers op. Vanuit theologisch oogpunt zou de crisis als een zegen gezien kunnen worden.

„Het is zo moeilijk”, zegt doopsgezind predikant Henk Leegte, „om hier iets over te zeggen als je er middenin zit.”

Zeker is wel, wat hem betreft, dat het te optimistisch is om te denken dat deze financiële crisis een eind maakt aan de heb-cultuur. „Het is niets nieuws, wat we nu zien. Eens in de zoveel tijd komt het voor, in verschillende maten van ergheid. Maar altijd weer gebeurt hetzelfde: er wordt even een halt toegeroepen aan de hebcultuur, aan de inhaligheid van de mensen. Maar inhalig, dat zullen mensen altijd blijven. Al is het individualisme nu sterker dan het geweest is.”

De financiële crisis van nu betekent zeker niet het einde van het kapitalisme, stemt bisschop Gerard de Korte in. Hij is onlangs geïnstalleerd in Groningen, maar blijft, binnen de bisschoppenconferentie, kerk en samenleving in zijn portefeuille houden.

Aan de vrije markt hoeft geen halt toegeroepen te worden. „De rk kerk is niet tegen de markt, maar vindt wel dat het kapitalisme een menselijk gezicht moet hebben en een sociale moraal.”

„Het is alleen wrang dat het geld dat nu beschikbaar is om westerse banken te redden, niet beschikbaar was voor de millenniumdoelstelling om de armoede te halveren. Daar heeft de pauselijke vertegenwoordiger bij de VN mgr. Celistino Migliore, vorige week zijn verontwaardiging over uitgesproken.”

Eigenbelang gaat blijkbaar altijd boven het gemeenschappelijke belang, is de harde constatering uit deze crisis, aldus bisschop De Korte. „Mensen zijn moeilijk in staat, nationale belangen te overstijgen. En die gehechtheid aan nationale belangen blokkeert gerechtigheid in de wereld.”

Was er maar een wereldregering, verzucht hij, die de globale verhoudingen in de gaten hield en die met moreel gezag voor een eerlijke economische verdeling kon zorgen. Dat is misschien wel een erg katholieke oplossing, met daarbij de structuur van de rk kerk voor ogen. Want wie controleert dan die machtige wereldleiders? „Tja, wat zei Lord Acton daarover: macht corrumpeert en absolute macht corrumpeert absoluut. Toch mogen we van katholieken op machtige posities verwachten dat ze gewetensvol keuzes maken. Dat is ook gebeurd. Er hebben katholieken als Adenauer, Schumann en De Gasperi meegewerkt aan de opbouw van het Rijnlandse model, het kapitalisme zoals we dat in West-Europa kennen en dat een kapitalisme is met een menselijk gezicht.”

Doordat de kerk zo zwak is geworden, zegt dominee Henk Leegte, is het middenveld niet meer goed in staat om die uitwassen van het ongebreidelde kapitalisme te dempen. Dat maakt de situatie wat ernstiger dan die geweest is. De kerk is zo klein dat de stem van de kerk nauwelijks meer gehoord wordt.

Katholieke bisschoppen in de Verenigde Staten hebben recent nog gewaarschuwd tegen dat op de pof leven, tegen het gebrek aan moraliteit in het Amerikaanse economische systeem, weet bisschop De Korte.

Het gevaar van de doorgedraaide economie zit niet in het systeem, maar het zit in de mens, zegt Henk Leegte.

„Je kunt wel zeggen dat de hebcultuur slecht is, maar in wezen is iedereen gevoelig voor de verleiding ervan. Ik las pas weer het verhaal van Gideon, in het bijbelboek Richteren. Gideon moet het altaar van de afgod Baül vernietigen dat zijn vader heeft opgericht. Hij doet dat wel, maar, heel typerend, ’s nachts, als niemand het ziet. Hij is er ook niet helemaal ongevoelig voor. Natuurlijk komen ze erachter dat hij degene was die het Baül-altaar heeft kapotgemaakt. Uiteindelijk strijdt Gideon tegen de volken die Baül vereren, dus die niet volgens de Tien Geboden leven. En dan komt het: als hij ze overwonnen heeft, tooit hij zich met de sieraden en de kleding van de overwonnen volkeren. Het is me te makkelijk, te zeggen dat die gevoeligheid voor geld niet deugt. We kunnen beter naar onszelf kijken: heb ik dat ook, net als Gideon?”

Daarom gelooft Henk Leegte niet dat dit jaar een ommekeer zal betekenen in de kapitalistische cultuur. „Misschien verandert er iets een poosje, maar over een tijd staan die Baül-altaren er weer en is de hoofdomhakker zelf gevoelig gebleken voor verleiding. We moeten zelf, in onze kleine omgeving, op kleine schaal, zien wat we eraan kunnen doen. Als je de problemen grootschalig schetst, verlam je jezelf.”

Bisschop De Korte houdt toch graag een globale blik. Christelijke politici zullen overal voor de troepen uit moeten lopen bij het overstijgen van het nationale belang. Al is het probleem dat ze daarin niet te ver kunnen gaan, want als ze teveel het nationale belang relativeren, worden ze weggestemd.

„Mensen zijn van nature niet geneigd om het algemeen welzijn te dienen, in ieder economisch handelen zit eigenbelang”, zegt hij. „De markt zelf verdeelt niet rechtvaardig.” Daarom vraagt het economische leven om voortdurende controle en sturing. „De VN en het IMF maar ook Justitia et Pax en ontwikkelingsorganisaties kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het bevorderen van meer gerechtigheid en vrede in onze wereld.”

Henk Leegte is geneigd tot relativeren. „Zolang wij boodschappen kunnen doen en een dak boven ons hoofd hebben, is het allemaal heel virtueel. Als ik hoor dat we er een procent op achteruitgaan, denk ik: dus dan zijn we net zo rijk als in 2002? En toen hadden we al niets te klagen. Waar gáát het over? Goed, je hebt het grote graaien, dat is een wereld op zich die zich heeft losgezongen van de gewone wereld. Dat zijn mensen die nooit boodschappen doen en de wereld alleen vanuit hun limousine zien. Daar zijn nu klappen uitgedeeld. Maar ik vrees toch dat het over een tijd weer mis zal gaan.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden