Gekleurde strijd om de stemmen

Hillary Clinton mag morgen, 'Super Tuesday', rekenen op de steun van de Afro-Amerikanen in de Democratische voorverkiezingen. Tegenstrever Bernie Sanders moet het juist hebben van de blanke stemmen. Vanwaar dat verschil?

Als Hillary Clinton president van de Verenigde Staten wordt, zou je kunnen zeggen dat ze de eerste stap in die richting zette door in de zomer van 1972 een school in Alabama binnen te lopen als geheim agent van de burgerrechtenbeweging.

Toegegeven, Hillary Rodham scharrelde toen al met Bill Clinton. Dat ze in januari 1993 aan zijn arm het Witte Huis kon binnenwandelen, heeft haar politieke carrière ook niet in de weg gezeten. Maar daar in Dothan, Alabama, de rol spelend van jonge moeder die haar kind misschien op die school wilde doen, nam ze een persoonlijk risico voor mensen die ze niet kende, maar die ze dezelfde rechten gunde als zijzelf met haar blanke huid automatisch had.

De Houston Academy was een particuliere school waar niet één zwarte op zat. Zulke scholen waren in het Amerikaanse zuiden als paddestoelen uit de grond geschoten, nadat in 1954 het Hooggerechtshof besloot dat apartheid in het openbare onderwijs ongrondwettig was. Ze waren legaal, maar als ze discrimineerden, hadden ze geen recht op belastingvrijstelling. De regering-Nixon controleerde dat niet, en dus deden activisten als Hillary Rodham het.

Dat was niet ongevaarlijk. Sinds die uitspraak van het Hof waren er in de strijd voor burgerrechten veertig doden gevallen, waaronder blanke vrijwilligers uit het noorden van het land. Het laatste slachtoffer viel nog maar vier jaar daarvoor: Martin Luther King.

Die episode, waar Clinton zich overigens zelden over uitlaat, was het begin van een lange relatie tussen haar en zwart Amerika. En 44 jaar later betaalt die zich uit in politiek klinkende munt. In de voorverkiezingen zaterdag in South Carolina kreeg Clinton de stemmen van 84 procent van de zwarten. En Afro-Amerikanen maakten dit keer 65 procent uit van de Democratische kiezers in de staat. Morgen, op Super Tuesday, staan er twaalf staten op het verkiezingsprogramma, waarvan zeker de helft zuidelijke staten waar veel zwarten wonen. Ook daar zal haar enige concurrent, Bernie Sanders, haar niet kunnen verslaan.

Toeteren voor Bernie

"Feel the Bern!" Terwijl South-Carolina zaterdag aan het stemmen was, liep 1500 kilometer noordelijker een groepje van dertig mensen met kleurige borden vrolijk kletsend door Athol, Massachusetts. De March for Bernie gaat over Main Street, langs eethuisjes, een lommerd, het logegebouw van de vrijmetselaren en diverse leegstaande winkelpanden. Zo nu en dan laat een automobilist druk toeterend merken dat hij ook voor Bernie is.

Als Bernie Sanders president van de Verenigde Staten wordt, dan is het dankzij staten als Massachusetts, overwegend blank, linkser dan het Amerikaanse gemiddelde.

In buurstaat New Hampshire behaalde hij met groot gemak zijn eerste - en tot nu toe enige - overwinning. In Massachusetts voorspellen de peilingen morgen een spannende race.

"Hij lijkt werkelijk om de mensen te geven die niet bij de één procent horen waar het geld van Amerika zit", zegt informaticastudent Josh Hart (23). "Ik heb haast geen geld, ik probeer me zo goed mogelijk te redden. Hij is er voor ons."

Dat Sanders het moet hebben van blanke staten, en dat vooral zijn ideeën over werk, inkomen en de macht van het grote geld in de politiek aandacht krijgen, is eigenlijk wat onrechtvaardig. Want negen jaar voor Clintons expeditie naar Alabama, toen zij nog nog op de middelbare school in Chicago zat en folderde voor de diep-conservatieve Republikeinse presidentskandidaat Barry Goldwater, had de zes jaar oudere Sanders er in diezelfde stad al een arrestatie op zitten, tijdens een demonstratie tegen de segregatie van de scholen. Hij was uit zijn geboortestad New York gekomen om aan de Universiteit van Chicago politicologie te studeren, maar deed zijn politieke kennis vooral op in de jeugdbond van de Socialistische Partij van Amerika, en in twee organisaties die tegen racisme streden.

Omgekeerd vallen er op het blazoen van Hilary Clinton heus wel een paar smetten te ontdekken, zo valt onder zwarte kiezers te horen. Tijdens de regering-Clinton - waar ze formeel als first lady geen lid van was, maar in de praktijk wel in meepraatte - werden enkele wetten aangenomen waar Afro-Amerikanen zwaar onder te lijden hadden. In 1996 werd de bijstand ingrijpend hervormd - financiële steun voor wie geen inkomen had, mocht hoogstens vijf jaar duren. Nog veel gehater is de wet uit 1994 die het 'drie slag is uit'-principe invoerde: wie voor de derde keer voor een vergrijp werd veroordeeld, ook al was het klein, kreeg een lange gevangenisstraf. Omdat juist zwarten vaak veroordeeld werden, voor drugsvergrijpen, vergrootte de wet de toch al grote oververtegenwoordiging van zwarten in de gevangenissen. Inmiddels hebben zowel Bill als Hillary Clinton toegegeven dat het een slechte wet was.

Bernie Sanders stemde destijds, als lid van het Huis van Afgevaardigden, voor die verscherpte strafwet, maar tegen de nieuwe bijstandswet. Je zou dus denken dat hij bij zwarte Amerikanen meer krediet heeft dan Clinton. Maar in de praktijk ligt dat heel anders. Tijdens bijeenkomsten met zwarte kiezers kreeg hij de afgelopen weken beleefde applausjes, bij Hillary klapten de mensen hun handen stuk.

Clichés

Het verschil, analyseerde het tijdschrift The Atlantic, is dat Sanders, senator van de blanke staat Vermont, tot hij vorig jaar presidentiële ambities kreeg wel de correcte standpunten in nam, maar zich in zwarte kringen niet liet zien. Terwijl Hillary Clinton dat vanaf dat eerste bezoek aan Alabama wel is blijven doen. En daar kwam nog bij dat ook Bill Clinton, ondanks die twee wetten, onder zwarten populair is.

Al was dat niet eens helemaal zijn verdienste, legde schrijfster Toni Morrison uit. In 1998, tijdens het schandaal rond zijn verhouding met stagiaire Monica Lewinsky, schreef ze in The New Yorker dat Clinton nogal wat met hen gemeen had: 'Afro-Amerikaanse mannen leken het meteen te begrijpen. (...) Blanke huid of niet, dit is onze eerste zwarte president. Zwarter dan welke zwarte persoon die ooit zou kunnen worden verkozen tijdens het leven van onze kinderen. Want Clinton vertoont bijna elk cliché van zwartheid: een met maar één ouder opgegroeide, in armoede geboren, saxofoonspelende, van McDonald's-en-junkfood smullende jongen uit Arkansas. (...) En toen toen het lichaam van de president, zijn privacy, zijn niet in bedwang gehouden seksualiteit, het onderwerp van vervolging werden, toen hij figuurlijk gesproken werd opgepakt en gevisiteerd, wie zou toen die zwarte mannen tegenspreken, die daarover konden meepraten?'

Maar tot verrassing van niet alleen Toni Morrison werd er niet zo lang daarna wel degelijk een echte zwarte president verkozen - en dat ging ten koste van Hillary Clinton. Ook in 2008 was de voorverkiezing in South Carolina een belangrijk keerpunt. De zwarten in de staat waren van plan op haar te stemmen, want wie geloofde nu dat Obama kans maakte op het presidentschap? Na Obama's overwinning in Iowa begonnen ze zijn kandidatuur echter serieus te nemen. Uiteindelijk won Obama er met groot verschil en had Clinton al snel het nakijken.

Acht jaar later heeft ze geen zwarte concurrent. Sterker nog, ze presenteert zich als degene die Obama's nalatenschap zal bewaken, en afmaken wat hij niet kon afmaken, juist ook als het gaat om het verbeteren van de positie van zwarten. En dat kan de zwarte kiezers in South Carolina onmogelijk zijn ontgaan. Op een campagnebijeenkomst een week geleden kwamen bijvoorbeeld de moeders bij elkaar van vier zwarte mannen en een vrouw, uit het hele land, die waren omgekomen door of na een confrontatie met een agent. Ze vertelden hoe hun kind was gestorven, en hoe Hillary Clinton een luisterend oor had geboden, via de telefoon, via brieven en in persoon.

Het vuur

Verkiezingen in de VS gaan over ideeën, maar nog veel meer over bevolkingsgroepen. Nu ze de steun van zwart Amerika lijkt te hebben veiliggesteld, en volgens de peilingen ook die van de latino's, heeft Clinton de steun van een belangrijk deel van de 'Obama-coalitie', die hem in november 2008 het Witte Huis in stemde. Maar een andere deel, het blanke deel, is nog niet zo ver. Daarvan denken er veel zoals de mensen die zaterdag in Athol door Main Street stapten. Zij 'voelen de Bern', het vuur, zoals je feel the Bern in het Engels ook kunt verstaan.

"De meesten van ons voelen dat vuur al een hele tijd", zegt Paul Youd (72), een gepensioneerde psycholoog uit het naburige Petersham. "Bernie verpersoonlijkt het nu alleen. De Bern, dat is dat we terug moeten naar een toestand die rechtvaardiger is, eerlijker. Ik denk niet dat Bernie extreem-links is. Mensen raken van de kook omdat hij het heeft over gratis studeren voor iedereen. Maar vroeg in de vorige eeuw, toen we het hadden over gratis middelbaar onderwijs,waren mensen ook ontsteld. Iedereen heeft nu een hogere opleiding nodig, dus dat het gratis moet zijn, vind ik niet extreem-links. Meer gelijke lonen ook niet. En wat is de boodschap van Hillary? Heeft ze die wel? Haar standpunt is: ik wil president worden. Als je nu haar toespraken hoort, klinkt ze steeds meer als Bernie."

Hoge verwachtingen

De optocht heeft het einde van Main Street bereikt en keert om. Halverwege de straat staan ze nog even stil voor een groepsfoto. Er zijn maar weinig hoofden niet grijs. Volgens de peilingen spreekt Bernie's boodschap heel veel jongeren aan, maar die zijn deze zaterdag niet gekomen. Het is ook elke verkiezingsdag weer de vraag of ze wel zullen stemmen - en helemaal tijdens de komende voorverkiezingen. Volgens website Politico vallen die in een flink aantal staten in de lentevakanties van plaatselijke universiteiten.

Dat veel ouderen wel komen opdagen voor Sanders, vindt Paul Youd in elk geval logisch: "Bernie spreekt mensen aan die opgroeiden in de jaren zestig. In veel opzichten is 'de Bern' iets uit de tijd van John F. Kennedy, een restant van de hoop en verwachting die mensen toen hadden. Sindsdien is het allemaal naar de bliksem gegaan. Het is goed om hoge verwachtingen te koesteren, en dat is wat Bernie doet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden