Gekleurde bril met een scherp zicht

Cambridge eert vandaag de Duitse filosoof Jürgen Habermas met een eredoctoraat. Een schets van een man die in Duitsland jarenlang de openbare mening heeft beïnvloed.

Coen Simon

Ik wil het liefst niet zo erg veel over mijn jeugd vertellen'', zei Jürgen Habermas (1929) ooit in een interview tegen de Utrechtse hoogleraar wijsgerige antropologie en sociale wijsbegeerte Willem van Reijen. ,,Ik geloof dat je zo'n retrospectief eerder op 70-jarige leeftijd maakt, dan wanneer je 50 bent geworden.''

Het belangrijkste wat Habermas in dat gesprek over zijn jeugd wel kwijt wil is, dat zijn politieke motieven hoofdzakelijk bepaald zijn op zijn vijftiende, in 1945. ,,Over de radio kwamen reportages van de Neurenbergse processen, in de bioscoop werden de eerste documentaires vertoond en na de opening van de concentratiekampen zagen we de films, die we tegenwoordig ook weer te zien krijgen. Dat heeft mijn denken later beïnvloed.''

Na zijn studie in Göttingen wordt Habermas wetenschappelijk assistent aan de Frankfurter Schule, bij Theodor Adorno - vooral bekend van het maatschappijkritische Dialectiek der Aufklürung, dat hij samen met Max Horkheimer publiceerde in 1947. De grote belangstelling die Habermas in Frankfurt krijgt voor het werk van Marx resulteert bij hem, samen met zijn herinneringen aan de oorlog, in de sterke behoefte tot het democratiseren van de maatschappij.

Van Reijen: ,,Habermas heeft allereerst een grote rol gespeeld bij de openbare meningsvorming in Duitsland, rond alle politieke problemen die de afgelopen dertig jaar speelden. Met zijn maatschappijkritiek haalde hij zich vele malen de woede van de conservatieven op zijn hals.'' Zo ziet hij zich in 1962 onder druk van Horkheimer zelfs gedwongen te vertrekken uit Frankfurt. Om overigens al na enkele jaren terug te keren en Horkheimers leerstoel over te nemen.

,,Een andere grote verdienste van Habermas is de buitengewoon boeiende manier waarop hij de filosofie weer in contact wist te brengen met de sociale wetenschappen, de pedagogie en de psychologie. Uit deze combinatie van filosofische en sociaal-wetenschappelijke zaken heeft hij een theorie gedestilleerd, die een overtuigende onderbouwing geeft van de concrete werkzaamheid van de democratie. Dus niet de democratie als abstract politiek principe, maar juist als een samenspel van wat er leeft in de samenleving aan de ene kant en haar instituties aan de andere kant. Tussen deze twee werelden heeft hij een brug weten te slaan.''

Hij deed dit door in zijn hoofdwerk, het ruim 1100 pagina's dikke Theorie des kommunikativen Handelns, de geschiedenis van de maatschappij op te vatten als een voortdurend gesprek. Deze gedachte wordt ondersteund door het idee dat elke taalhandeling ook direct een aanspraak doet op algemene geldigheid en redelijkheid. Zonder deze vooronderstelling is immers elke taaluiting zinloos.

Van Reijen: ,,Zijn poging het onvoltooide project van de Verlichting te voltooien heeft hij nooit opgegeven. Met de gruwelen van de wereldoorlogen en de holocaust was daar natuurlijk behoorlijk de klad in gekomen. Maar Habermas heeft altijd de idealen van de Verlichtingsfilosofie hoog gehouden, om ons blijvend te kunnen wapenen tegen ondemocratische en irrationele overtuigingen.'' Ook naar aanleiding van de oorlog in Kosovo is hij niet van dit project afgestapt. In verschillende Europese dagbladen en tijdschriften kritiseert hij in een filosofisch betoog - in deze krant verschenen onder de titel 'Bestialiteit en humaniteit' - het eigenmachtig optreden van de Navo. Willen we Europese, en in de verre toekomst ook mondiale eenwording bereiken, dan kan dat alleen op grond van democratische menings- en besluitvorming, een politieke openbaarheid en een gemeenschappelijke politieke cultuur.

Habermas, die bekendstaat om de precisie en de genuanceerdheid van zijn politieke denken, heeft desondanks vanuit de Franse postmoderne hoek veel kritiek gekregen, vertelt Van Reijen.

,,Deze filosofie benadrukt juist de irrationele krachten die woedden in onze wereld en die zich niet zo makkelijk in een theorie laten vatten. Habermas heeft een sterk selectieve theorie, die ertoe neigt om het positieve sterk aan te zetten. Dat is natuurlijk legitiem, maar hij is ook geneigd om alles wat niet strookt met zijn theoretisch kader te verdoezelen. Dat levert een gekleurde bril. Zoals je door een rooie bril sommige kleuren wel kunt zien en andere niet, zo zie je door die theorie van Habermas sommigen dingen heel scherp, en andere helemaal niet.''

Ten gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag op 18 juni jongstleden geeft de in het openbaar schuchtere Habermas een interview voor de Neue Zürcher Zeitung. Hij is nog steeds overtuigd van de bruikbare bijdrage van een filosofische theorie aan het politiek debat. Maar van zijn beloofde retrospectief lezen we niets meer terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden