Gekgemaakte vrouwen

Is die vrouw nu uit zichzelf hysterisch, of wórdt zij gek gemaakt door de wereld waarin ze moet leven? Die vraag heeft in de literatuur over vrouwen altijd wel een sluimerende rol gespeeld. Urgent werd ze na het midden van de vorige eeuw, met de opkomst van feminisme en vrouwenstudies. Tot diep in de Oudheid werd gezocht naar heldinnen die bestempeld waren als gevaarlijke gekken (zoals Medea, die haar eigen kinderen doodde), maar die misschien toch eerder door hun man of de maatschappij tot waanzin gedreven waren.

Een klassieke uitwerking van die gekantelde blik biedt de roman 'Wide Sargasso Sea' (1966) van Jean Rhys, een commentaar op Charlotte Brontë's 'Jane Eyre', waarin gouvernante Jane in het kasteel waar zij werkt stuit op de waanzinnige eerste echtgenote van kasteelheer en love-interest Rochester. Bij Rhys krijgt die krijsende vrouw de hoofdrol en begrijpen we waarom ze gek geworden is.

Feministisch discussiemateriaal bood ook de dichteres Sylvia Plath, die in haar nog altijd aangrijpende autobiografische roman 'De glazen stolp' (1967) laat zien hoe een slimme jonge vrouw langzaam gek wordt - ligt dat aan haar of aan de druk die de Amerikaanse maatschappij van de jaren vijftig haar oplegt? "Misschien was trouwen en kinderen krijgen wel een hersenspoeling."

Ook mannen hebben romans geschreven waarin wordt gesugggereerd dat vrouwen gek worden gemaakt. Leed Couperus' Eline Vere nog vooral aan een zenuwkwaal, de heldin van Frederik van Eedens 'Van de koele meeren des doods' (1900) lijkt eerder slachtoffer van de muffige Hollandse burgerlijkheid waarin haar hartstochtelijke natuur wegkwijnt. Een mooie moderne variant op dat thema is 'De Geheime Schrift' (2008) van de Ier Sebastian Barry. Een sympathieke psychiater wint het vertrouwen van een vrouw die psychisch beschadigd is geraakt door haar kleinzielig reagerende omgeving. In Margaret Atwoods geestige historische roman 'Alias Grace' (1996) belandt een dienstmeisje in het gesticht omdat ze wordt beschuldigd van de moord op haar werkgever - één van de vele foute mannen die haar levenspad hebben gekruist.

De misère van opgedrongen seks, huwelijk en zorgtaken zal gedurende de twintigste eeuw door tal van Nederlandse auteurs van Anja Meulenbelt tot Renate Dorrestein en Frida Vogels aan de orde worden gesteld. Maar lang niet alle beknelde heldinnen worden werkelijk gek.

Dat is wel het geval in 'Over de gekte van een vrouw' (1982) van Astrid Roemer. Onder meer door huiselijk geweld glijdt de heldin af richting misdaad en kliniek. Een bekend, recenter voorbeeld is 'De gelukkige huisvrouw' (2000), Heleen van Royens verslag van een postnatale psychose.

Voor de thema's die de Zuid-Koreaanse Han Kang aansnijdt, zijn ook Nederlandse pendanten te vinden. Zo beschreef Kristien Hemmerechts in 'Ann' (2008) een meisje dat aan anorexia lijdt. "Mijn eetstoornis was een manier om nee te zeggen''.

Stevige feministische kritiek bieden ook de romans van de Oostenrijkse Elfriede Jelinek, die de kleinburgerlijke mentaliteit van haar landgenoten genadeloos op de hak neemt en laat zien wat de psychische schade bedraagt voor vrouwen. Haar landgenote Marlen Haushofer ging haar daarin al voor. Ook de Oostenrijkse dichteres Ingeborg Bachmann schreef met haar enige roman 'Malina' (1971) een feministische must-read. Dit 'poëtische ziekteverslag' laat zien hoe een intellectuele vrouw zich probeert te bevrijden van de mannen die haar eigen ontwikkeling verstikken. Wie is zij zelf eigenlijk?

Net als Elfriede Jelinek laat de Amerikaanse Toni Morrison haar taal meebewegen met de gekte van haar personages - hun gedurfde stijl en hun engagement leverde beide schrijfsters een Nobelprijs op. In Morrisons beroemdste boek 'Beloved' (1987) doodt een moeder haar dochtertje om het te behoeden voor een leven als slaaf - maar het kind blijft door haar hoofd spoken. Dat spookthema zagen we ook al in de novelle 'The Turn of the Screw' (1898) van Morrisons landgenoot Henry James. In die eind vorige eeuw weer druk bediscussieerde novelle begint een gouvernante geesten te zien. Waren dat 'echte' geesten of louter inbeelding van een krankzinnige vrouw? En kwamen de visioenen van deze gouvernante voort uit onderdrukte woede tegenover haar vader en werkgever?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden