Gek, dat de regels rond uitvaart geheim zijn

In het theologisch elftal geven om de week twee godgeleerden hun visie op de actualiteit. Vandaag Alja Tollefsen en Erik Borgman over de 'weigerpastoor' te Liempde. Welke invulling van de kerkelijke regels is wijs?

In Liempde is meer aan de hand dan een pastoor die toevallig strikt vasthoudt aan de regels van de rooms-katholieke kerk voor een kerkelijke uitvaart. De kwestie roept namelijk vragen op die niet zomaar te beantwoorden zijn.

"Hoe groot moet de zonde zijn, wil er geen kerkelijke uitvaart plaatsvinden?" vraagt Alja Tollefsen, die haar priesterwijding bij de anglicaanse kerk heeft ontvangen, zich af. "Mensen die zichzelf gedood hebben kunnen dan ook geen uitvaart krijgen. De kerk is immers tegen zelfdoding. Maar hoe zit het met ouders die hun kinderen verwaarloosd hebben? Of met stellen die ongehuwd samenwonen? En als je heel rechtlijnig redeneert, dan mogen vrouwen die de pil geslikt hebben ook geen kerkelijke uitvaart, want officieel staat de rooms-katholieke kerk geen geboortebeperking toe. De zaak in Liempde roept dus de vraag op hoe je de voorschriften weegt. En hoe je er pastoraal mee omgaat."

Pastoor Van der Sluis, die in Liempde de kerkelijke uitvaart weigerde aan een 59-jarige man die aan ongeneeslijke kanker leed en zijn leven had laten beëindigen door euthanasie, zegt dat hij zijn weigering baseert op de regels van de kerk, en niet op zijn eigen bezwaren. In een toelichting zei hij dat hij het hypocriet zou hebben gevonden om een vervangende pastoor de uitvaart te laten doen in zijn eigen kerk.

Alja Tollefsen: "Dat kan ik me wel voorstellen, dat hij dat zelf als hypocriet zou hebben ervaren. De moeilijkheid is dat de kerk zich niet duidelijk opstelt met regels voor een uitvaart. Als ze naar buiten zou komen met het voorschrift dat er geen uitvaart is voor mensen die voor euthanasie hebben gekozen, ja, dan zijn de rapen gaar."

Erik Borgman, hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, ziet een lastig probleem in de kwestie van de weigerpastoor. "Pastoor Van der Sluis had wat mij betreft die uitvaart wel moeten doen, en hij had het ook best kunnen doen. De kerkelijke regels maken dit mogelijk. Wat mij betreft is de kerk verplicht om solidair en verbonden te zijn, ook als mensen een moeilijke beslissing moeten nemen en zelfs ook als ze een foute beslissing nemen. Je kunt dit als als pastoor niet uit de weg gaan.

"Het probleem zit hem erin, dat de kerk tegen euthanasie is. De pastoor vraagt zich af hoe hij daar mee om moet gaan. Dat is een belangrijke vraag. Ik vind dat het kerkbestuur te gemakkelijk de bezwaren en moeite van de pastoor opzijschuift. Je moet deze kwestie niet op een begrafenis uitvechten, maar het kerkbestuur had op de dubbelzinnigheid van het besluit tot levensbeëindiging moeten wijzen. Mijn ervaring is dat nogal wat mensen moeite hebben met euthanasie. Ik vraag me af of we wel serieus kunnen nemen dat er echt verschillend over euthanasie gedacht wordt."

Uit de kwestie-Liempde blijkt dat een gesprek over euthanasie bijna niet mogelijk is. Erik Borgman: "We willen er kennelijk niet over praten. Een echt gesprek, dat is iets anders dan roepen dat iedereen natuurlijk altijd zelf kan beslissen over euthanasie en dat die pastoor precies had moeten doen wat de familie vroeg. Bij zo'n beslissing betrek je namelijk wel altijd anderen. De arts, maar ook je familieleden en vrienden. En die anderen hebben er vaak wel degelijk moeite mee.

"Als je vasthoudt aan de visie dat mensen over dit soort zaken gewoon zelf moeten kunnen kunt beslissen, dan maak je authenticiteit tot het enige criterium. Maar de kerk heeft wel goede argumenten om terughoudend te zijn met actieve levensbeëindiging. Het voornaamste is niet dat het leven een geschenk is, maar dat ieder leven altijd een waardig leven is en dus waardevol. Daarom mag geen mens beslissen dat het nu maar beëindigd moet worden. Een onwaardig leven bestaat niet. Dat is in de ogen van de kerk, en ook wat mij betreft, een onopgeefbaar uitgangspunt. De vraag is natuurlijk hoe je daar op een goede manier aan vasthoudt."

Alja Tollefsen heeft in haar jaren als pastoor in Engeland veel ervaring opgedaan met doop, huwelijk en uitvaart waarbij kerkelijke regels en pastorale benadering op gespannen voet met elkaar stonden. "Mijn uitgangspunt daarbij is dat het de taak van een pastoor is om de mensen bij God te brengen. In dit geval zet pastoor Van der Sluis de mensen juist verder van God af. Het vraagt vindingrijkheid en creativiteit om de strenge regels van de kerk op een barmhartige manier toe te passen in het pastoraat."

Tollefsen: "Dat hij zelf een probleem zou hebben met euthanasie, daar heb ik geen moeite mee. Integendeel. Ik ben zelf ook niet voor euthanasie. Het gaat me erom dat de pastoor zich als een rechter opstelt. Hij deelt straf uit. En daarbij straft hij de familieleden, niet degenen die de beslissing voor euthanasie genomen heeft. Want die is al overleden. En die is dus ook niet meer vatbaar voor een corrigerende ingreep, zoals het weigeren van de uitvaart. Ik weet maar al te goed hoe belangrijk een goede uitvaart is voor de verwerking van het verlies."

Erik Borgman: "Het zou zomaar kunnen dat er in een kwestie als deze familieleden zijn die veel moeite hebben gehad met de keuze voor euthanasie. Stel je maar eens voor wat het dan betekent als de pastoor dan ook nog eens de uitvaart weigert. Je beschadigt op deze manier de naaste betrokkenen, dat moet je niet doen."

Ook Borgman vindt dat de rooms-katholieke kerk duidelijker naar buiten zou moeten treden met richtlijnen voor keuzes rond leven en sterven, en daarmee met de consequenties voor een uitvaart. "Nu doen we alsof iedere beslissing die in geweten genomen wordt, per definitie en goede beslissing is. Maar volgens de katholieke overtuiging moet een geweten goed gevormd worden om de juiste beslissingen te kunnen nemen. Maar dan moet de kerk op haar beurt ook goede argumenten geven om ons geweten te vormen."

Maar de kerk houdt de regels rond uitvaarten juist geheim. In het kerkelijke wetboek staan wel voorschriften, maar de gewenste interpretatie daarvan houdt de kerk binnenshuis. Ook deze krant kreeg er geen inzage in.

Erik Borgman is daar heel verbaasd over. "Wat gek. Ik zou zeggen dat dit een kans is voor de kerk om naar buiten te treden met een visie op de waardigheid van het leven. Misschien dat er dan een echt gesprek komt over euthanasie. Ik zie het als een impasse in onze cultuur dat we er eigenlijk niet over kunnen en willen praten."

Alja Tollefsen: "Als de kerk deze richtlijnen voor zichzelf houdt, betekent dat dat ze aan haar eigen positie twijfelt. Dan deugt er iets niet."

Ze neemt het pastoor Van der Sluis kwalijk dat hij de kerk op deze wijze in een kwaad daglicht stelt. "Nu komt de kerk weer op een negatieve manier in de media, met verdriet en chagrijn. Daar hou ik hem verantwoordelijk voor. Het is wel goed dat hij door de bisschop beschermd wordt, dat moet ook. En natuurlijk verdient deze pastoor tegen die tijd zelf een kerkelijke uitvaart. Maar ik maak me zorgen over deze rechtlijnigheid, die je wel bij meer priesters van zijn generatie ziet. Die rechtlijnigheid, daar loopt de maatschappij op stuk."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden