Geïmproviseerd leven in ballingschap

“De gedachte aan Duitsland is als aan een akelig gekkenhuis, maar tegelijkertijd heeft men ook geen idee hoe het leven buiten Duitsland gestalte zal krijgen.”

Wat is een balling? Het leven van Klaus Mann (1906-1949) is, zoals hij zelf schreef in zijn autobiografie 'Der Wendepunkt' uit 1942, het leven van een intellectueel tussen twee wereldoorlogen. Altijd zwervend, altijd op zoek, altijd rusteloos.

Het is het verhaal van een man die de beslissende jaren van zijn leven in een sociaal en geestelijk vacuüm moest doorbrengen. Klaus Mann was een van de eerste Duitse publicisten die zich openlijk en nadrukkelijk van het opkomend fascisme distantieerden, en die zijn puur esthetische visie en dandy-achtige levenstijl al vroeg verruilde voor politiek engagement. In 1933 verliet hij Duitsland, om bij Querido in Amsterdam het emigrantentijdschrift 'Die Sammlung' op te richten, waaraan schrijvers als Joseph Roth, Ernst Bloch, Bertolt Brecht, Alfred Döblin, Ernest Hemmingway en Jean Cocteau hun medewerking zouden verlenen. 'In wat voor gezelschap bevindt u zich daar?', schreef hij op verbijsterde toon vanuit Frankrijk aan Gottfried Benn, die in Hitler-Duitsland was gebleven.

Maar het verhaal van Mann is vooral het verhaal van de homoseksuele zoon van een briljante vader, die óók een briljant schrijver wilde worden, en die zich wel opvallend móest gedragen om niet volledig genegeerd te worden. De gedramatiseerde documentaire 'Bitter is de verbanning' van regisseur Bart van Esch en producent Tom Verheul stelt met name deze gelaagdheid van Manns - in feite levenslange - 'ballingschap' aan de orde en is in die zin de minst puur 'politieke' in de reeks van vier. Treffend is een spotprent uit de jaren twintig, waarin een pruillippige Klaus achter zijn vader Thomas Mann is afgebeeld. Deze werpt hem vanuit zijn stoel een zeer wantrouwende blik toe. “Men zegt, papa, dat geniale vaders geen geniale zoons hebben, dus kun jij geen genie zijn”, laat de cartoonist Klaus nuffig zeggen. Maar de kilte van zijn gelauwerde vader, die tegen hem net zo afstandelijk 'vriendelijk' kon doen als tegen welke willekeurige vreemde dan ook, zou hem zijn leven lang achtervolgen. Uiterst teleurstellend en bitter was het dan ook dat zijn vader weigerde mee te werken aan 'Die Sammlung'. Pas in 1936 nam Thomas Mann, onder druk van zijn twee oudste kinderen Erika en Klaus, openlijk afstand van het fascisme.

'Die Sammlung' redde het niet lang. Later probeerde Mann het nog een keer in Amerika met het tijdschrift 'Decision'. Maar ook dit avontuur eindigde in een financieel fiasco. Het einde van de oorlog maakte geen einde aan het geïmproviseerde bestaan van Klaus Mann, integendeel: in de opnieuw geordende samenleving leek al helemaal geen plek voor hem te zijn. Mann bleef 'balling', woonde afwisselend in New York, Rome, Amsterdam, Californië. Als schrijver kwam hij niet vooruit. Hij vereenzaamde, gaf zich steeds meer over aan drugs en seksuele avonturen. Het verlangen naar de dood, dat hij al sinds zijn jonge jaren met zich meedroeg, werd ondraaglijk. Op 21 mei 1949 maakte hij in Cannes een einde aan zijn leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden