Gehandicapten in Zuid-Afrika redden zich met moeite

Als hij bij zijn bezoek aan het P. C. Borsthuis in Hengelo verneemt dat het personeel van het verpleeghuis 'zondagsdienst' draait uit protest tegen het uitblijven van een goede CAO, zorgt Friday Mavuso (42) voor de relativerende noot.

"De Nederlandse regering onderhandelt tenminste nog met verpleegkundigen over hun salaris en geeft daarmee aan ook gehandicapten serieus te nemen. Wij zijn in Zuid-Afrika geen punt van discussie. Bij ons tellen gehandicapten niet mee. Als zwarten in ons land al als tweederangs burgers worden behandeld, mag u raden wat de positie van zwarte gehandicapten is."

Mavuso krijgt met zijn toespraakje de handen van het actievoerende verplegend personeel op elkaar. Ook verpleeghuis-directeur Bindels kan niet anders dan constateren "dat onze problemen niet in de schaduw staan bij wat er elders op de wereld aan de hand is."

Vandaag vliegt Friday Mavuso al weer terug naar Zuid-Afrika. Zijn bliksembezoek aan Nederland, dat hij aandeed op de terugkeer van een conferentie in het Canadese Vancouver, was vooral bedoeld om aandacht te vragen voor de activiteiten van de door Mavuso opgerichte fabriek voor gehandicapten in Soweto. Een bedrijf op commerciele basis waar 200 gehandicapten werken om zodoende het hoofd boven water te kunnen houden. Want het fenomeen sociale werkplaats is in Zuid-Afrika onbekend.

Friday Mavuso was pas 24 jaar toen een dronken politieman hem in 1974 bij een uit de hand gelopen caferuzie een kogel door de rug joeg. Toen hij de volgende ochtend in het ziekenhuis weer bij zijn positieven kwam, zaten er twee gewapende agenten naast zijn bed om hem te bewaken. "Dat was een makkelijk klusje, want ik kon niet meer lopen" , zegt Mavuso cynisch. De doelman van Mbanya Swallows en getalenteerd amateurbokser zou nooit meer onder de lat en in de ring staan, maar was gedoemd de rest van zijn leven in een rolstoel te slijten. Mavuso herinnert zich het fatale incident nog als de dag van gisteren. "Twee vrouwen kregen ruzie in de cafe en op een gegeven moment sprong ik er tussen. Dat was voor een aantal andere mannen die een tafeltje verderop zaten het sein om mij te lijf te gaan. Buiten het cafe ging de vechtpartij verder. Ik verloor daarbij een schoen en toen ik die wilde ophalen, werd ik door een van hen in de rug geschoten."

De schutter bleek bij nader inzien een politieman in burger te zijn. Nadat Mavuso door de rechtbank was vrijgesproken, deed hij iets waar veel zwarte Zuidafrikaners van afzien omdat de uitslag volgens hen toch al bij voorbaat vast staat; hij diende een schadeclaim in bij de rechtbank. Na acht jaar procederen kreeg hij als een van de eerste zwarten die het waagden de sterke arm aan te klagen, zijn gelijk. De rechtbank kende Mavuso een schadevergoeding van 74 000 Rand (ongeveer 50 000 gulden) toe. "Daarvan hebben we toen een huis met badkamer en toilet gekocht. Dat is normaal gesproken voor bijna geen zwarte Afrikaner weggelegd. Van het geld dat nog over was, heb ik een auto aangeschaft. Die had ik nodig om andere gehandicapten te mobiliseren en mijn plan te realiseren."

Dat plan bestond uit de oprichting van een fabriek voor gehandicapten. De middelen daarvoor moesten door sponsors bijeen worden gebracht. "Waarom ik de overheid niet om subsidie heb gevraagd?" , verbaast Mavuso zich over zoveel naiviteit, "omdat de staat dat toch nooit zou doen. Look at me boy: I'm black. En als de regering wonder boven wonder wel met geld over de brug had willen komen, hadden ze ook zelf de baas willen spelen in de fabriek. Dat was wel het laatste wat ik wilde."

In 1983 was het zo ver, er was voldoende geld binnen om de fabriek te kunnen bouwen. "In totaal hebben we via fundraising 900 000 Rand (een kleine 600 000 gulden) bij elkaar weten te krijgen. Dat geld kwam voornamelijk van blanke zakenmensen en grote bedrijven, zoals een verzekeringsmaatschappij, de mijnen en een bierbrouwerij."

De fabriek die SHAP werd gedoopt (Self Help Associaton for Paraplegics) begon bescheiden met vijftig werknemers. Dat aantal is inmiddels aangegroeid tot tweehonderd. Om de uitbreiding te kunnen financieren, werd in 1987 nogmaals 1,3 miljoen Rand bij elkaar gebedeld. Maar Mavuso vreest voor de toekomst. De economische malaise die ZuidAfrika teistert en de economische boycot van de westerse wereld, zijn er debet aan dat de orderportefeuille steeds minder gevuld raakt. "We maken bijvoorbeeld beschermende kleding voor mijnwerkers, maar steeds meer mijnen moeten sluiten. Verder werkten we aanvankelijk voor buitenlandse bedrijven. Voor Kodak repareerden we camera's en voor het Engelse bedrijf Norton Abrase pakten we schuurpapier in. Doordat de druk op deze bedrijven werd opgevoerd om de boycot te respecteren, zijn we dat werk kwijtgeraakt."

Uit zijn koffertje diept hij een papier met omzetprognoses op, die tot en met 1994 in een rechte lijn naar beneden wijzen. Toch is de economische boycot een prima zaak, vindt Mavuso. "Dacht je dat de regering anders bereid zou zijn geweest om de apartheid officieel af te schaffen en te praten over het delen van macht met de zwarten. Absoluut niet! Door boycot is de regering het water tot aan de lippen gestegen. Het helpt zeker. Al wordt ons eigen bedrijf daar ook het slachtoffer van."

Wat verder misschien op de achtergrond meespeelt, is dat de fabriek waarover Mavuso het management voert, er in eigen land 'concurrenten' bij heeft gekregen. "Er zijn nu al meer dan dertig bedrijfjes die vogens hetzelfde principe werken als SHAP. "Sommige zijn tot stand gekomen met financiele hulp van een kerkelijke organisatie uit Amerika en een Engelse liefdadigheidsinstelling. Maar in het buitenland fondsen verwerven voor dit soort initiatieven valt niet mee. Er wordt al snel gezegd: Dit is een zaak voor jullie eigen regering. In principe is dat natuurlijk ook zo."

Maar van die eigen regering hebben gehandicapte ZuidAfrikaners weinig heil te verwachten. "Zelfs de blanke gehandicapten niet" , weet Mavuso. "Ik ken de bedragen niet precies uit m'n hoofd, maar een blanke gehandicapte ontvangt in de maand ook maar een uitkering van 300 Rand, zo'n 50 Rand meer dan een zwarte gehandicapte krijgt."

Om de problemen voor te blijven, heeft Mavuso een nieuw plan ontwikkeld. Hij toont een bouwtekening van een kippenfarm, die bij de fabriek in Soweto zou moeten verrijzen. Het pluimveebedrijf heeft een capaciteit van 3 000 eieren per dag en bovendien moeten er 3 000 kippen worden vetgemest voor de slacht. "Die slachtkippen willen we verkopen aan gehandicapten, die de beesten op hun beurt thuis met een winstje kunnen doorverkopen" , legt Mavuso uit. Vooralsnog is het toekomstmuziek. Er is 450 000 Rand (ongeveer 300 000 gulden) nodig om de wensdroom te kunnen realiseren. De in Almelo zetelende stichting 'Rugby for...', die afgelopen jaar al actie voerde voor een cultureel-centrum in de Zuidafrikaanse township Alexandra, zal het initiatief mogelijk adopteren. "Buitenlandse ondersteuning zou heel welkom zijn" , zegt Mavuso. "Als we het op eigen kracht moeten doen, zal het wat langer duren. Want we hebben nog maar 30 000 Rand. Wanhopen doe ik echter nooit. Daarvoor hebben we al te veel problemen overwonnen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden