'Geestelijke vrijheid is een luxe'

Opnieuw scoorden gisteren de bèta's bij de jaarlijkse uitreiking van de Spinozapremies. Een natuurkundige en een chemicus mogen prijken met de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland, laureaat nummer drie is taalwetenschapper.

Waarom hebben Nederlanders voor het Engelse werkwoord to cut veel varianten nodig, zoals 'knippen' met een schaar en 'hakken' met een bijl? Terwijl die talen toch dicht bij elkaar liggen.

Dat zou Piek Vossen de komende tijd nou eens graag willen uitzoeken. "Het gaat niet alleen om vertalen, maar om fundamentele vragen, zoals: wat is het verschil tussen een concept en een woord? En als er in de ene taal een woord bestaat dat in onze taal niet bestaat, denken ze daar dan anders?" En leg een buitenlander maar eens uit wanneer iets 'ritselt' of 'knispert'. En hoe je dat vertaalt in het Engels, of Swahili.

Juist voor zulke vragen kan de hoogleraar computationele lexicologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam de 2,5 miljoen euro van de Spinozapremie goed gebruiken. Ook al deed hij al eerder onderzoek waarin miljoenen omging. "Deze premie mag ik vrij uitgeven aan onderzoek; die geestelijke vrijheid is een luxe. Bijna altijd gaat het om samenwerking, met vaak meerdere financiers die allemaal hun eisen hebben. Daar moet je je dan naar plooien."

Een van die projecten is het onderzoek naar 'wordnets', zeg maar immense spinnewebben van woorden verbonden door hun betekenis. Vossen werkte mee aan een EU-project waarin dit systeem voor de Engelse taal werd uitgebreid naar andere talen. Niet door er een kopie van te maken - iedere taal heeft zijn eigen systeem en Vossen zoekt juist graag naar de verschillen. Inmiddels staan honderd talen in dit soort grote databases, zodat met behulp van de computer onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord. Een taal heeft al snel honderdduizend woorden en die hebben dan weer een veelvoud aan relaties - die kun je niet meer handmatig onderzoeken.

In India loopt een project om twintig lokale talen in wordnets te vatten en ook in het Amazonegebied wil Vossen computerwoordenboeken gaan maken. "Zelf vind ik inmiddels: hoe exotischer een taal, hoe interessanter." Taal verandert zelf natuurlijk ook, en het wordnet verandert dan mee. "De maatschappelijke context verandert. Mijn studenten geef ik vaak het voorbeeld van het werkwoord 'belubberen'." Zij weten niet meer dat dit nauw verwant is aan 'belazeren', ze werden geboren na het premierschap van Lubbers.

Dat illustreert een ander punt: taal is niet van mensen, maar iets tussen hen. Tijd voor fundamenteel onderzoek dus, waarvoor toch al steeds lastiger geld is te krijgen, ervaart Vossen (52). "Ook omdat er steeds meer nadruk is op de maatschappelijke relevantie. Wat ik me trouwens ook wel goed kan voorstellen." Want Vossen is allerminst enkel theoreticus, hij werkte ook voor bedrijven.

En neem zo'n databestand over de relaties tussen woorden - dat kan bijvoorbeeld een gemeente toepassen in een systeem om telefonische vragen sneller af te handelen. Nee, verzekert Vossen, aan hem hebben we niet de computerstem te danken die ons eindeloos dicteert onze vraag te herhalen. "Dat is de kant van de spraakherkenning. Daar willen we wel intensiever mee gaan samenwerken, want juist doordat wij de relaties tussen woorden in beeld hebben, kan de spraakcomputer eerder begrijpen waar het om gaat."

Weer een prijs voor wondermateriaal grafeen
Met de Spinozapremie voor Michail Katsnelson (1957) valt andermaal het miraculeuze grafeen in de prijzen. Na de Nobelprijs uit 2010 kreeg het superelastische koolstof eerder dit jaar van de Europese Unie nog een extra onderzoeksbudget, van een miljard euro, toebedeeld. De verwachtingen van grafeen zijn dan ook torenhoog. De enkele laag koolstofatomen, gevat in een flinterdun honingraatrooster, heeft unieke eigenschappen. Het materiaal geleidt elektriciteit dertig maal sneller dan de gangbare materialen en is sterker dan staal. De toepassingsmogelijkheden zijn eindeloos: van zonnecellen en computerchips tot ultralichte racefietsen. Althans in theorie, want in de praktijk moet grafeen de torenhoge verwachtingen nog wel waarmaken.

De in Rusland geboren Katsnelson is hoogleraar theoretische fysica aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en een van de meest invloedrijke grondleggers van het onderzoek naar grafeen. Zijn onderzoek ligt volgens NWO ten grondslag aan zo'n beetje alle ontdekkingen en voorspellingen over het wondermateriaal.

De Spinozapremie vormt een zoveelste hoogtepunt in een carrière die zonder meer glansrijk mag worden genoemd. Katsnelson studeerde op zijn twintigste summa cum laude af in de natuurkunde. Drie jaar eerder was zijn eerste wetenschappelijke publicatie al verschenen. In 1986 werd hij de jongste 'doctor of science' in de natuurkunde in de voormalige Sovjet-Unie. Sinds 2004 is hij hoogleraar in Nijmegen.

Het raadsel van de katalysator ontrafeld
Ook Bert Weckhuysen (1968) is een echte bèta, als expert op het gebied van katalysatoren. Deze voor de burger onzichtbare stofjes zijn alomtegenwoordig: ze vinden toepassing bij het maken van meer dan 90 procent van de producten die in het dagelijks leven worden gebruikt.

Katalysatoren versnellen de omzetting van grondstoffen, zoals aardolie en biomassa, in bijvoorbeeld brandstoffen en bouwstenen voor medicijnen. Weckhuysen probeert deze nuttige stofjes sneller en beter te maken. Dat gaat hem aardig af.

Zo ontdekte hij een manier om katalysatoren met speciale stralingstechnieken 'live' aan het werk te zien. Dat hielp hem bij het oplossen van een scheikundig raadsel: katalysatoren versnellen chemische processen zonder daarbij zelf te veranderen - en toch raken ze na enige tijd sleets. Met zijn driedimensionale beelden kon Weckhuysen laten zien hoe dat komt. Dat is niet alleen interessant voor academici; gewapend met deze kennis wist hij chemische processen te verduurzamen.

Weckhuysen ontwikkelt katalysatoren die houtachtige biomassa kunnen omzetten in brandstof, en katalysatoren om aardolie en aardgas efficiënter te gebruiken. Hij is sinds 2000 hoogleraar 'Anorganische chemie en katalyse' aan de Universiteit Utrecht.

Hij kan voor de dag komen met een almaar groeiend lijstje van binnen- en buitenlandse chemische prijzen. Ook is hij als chemicus betrokken bij het topsectorenbeleid van de overheid.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden