Geestdriftig bouwer van het CDA

Hij droomde in de jaren '60 van een brede partij voor christenen én niet-christenen. Piet Steenkamp moest er achter de schermen hele toeren voor uithalen. Hij wist: het CDA kan de grootste worden.

Weinigen zullen zich vandaag de dag nog de geweldige, jarenlange heisa kunnen voorstellen die het kostte om het CDA tot stand te brengen. De afgelopen vrijdag overleden Piet Steenkamp heeft de hele periode dat de politieke fusie van katholieken, gereformeerden en hervormden vorm kreeg, de voorzittersstoel bezet en de bijbehorende spanningen verduurd. Dat het precaire fusieproces lukte, en de nieuwe partij nog jaren van voorspoed kende, was een zwaarbevochten succes. Dat straalde op hem af, tot zijn innige tevredenheid.

Van te voren was voorspeld dat die ene partij er nooit zou komen. Van de drie deelnemende partijen - KVP, ARP en CHU - stonden vooral de eerste en de tweede ver uit elkaar. De tegenstellingen gingen over de werking van het christelijk geloof in de praktische politiek, en op het laatst specifiek over de positie in de partij voor niet-christenen. Men was het er over eens dat het evangelie het richtsnoer voor de nieuwe partij zou worden. Maar betekende dit dat de toekomstige politici het evangelie ook in hun persoonlijke geloofsleven moesten omhelzen?

Bij de gereformeerde ARP ging men ervan uit dat dit vanzelf sprak, want voor die partij was dat nu eenmaal altijd zo geweest. Maar de katholieke KVP had zich in 1947 al opengesteld voor niet-katholieken en wilde deze verworvenheid niet prijsgeven.

Helemaal aan het begin van het overleg deed de katholieke Steenkamp een verwoede poging de tegenstellingen te overstijgen. Hij perste er een machtig verhaal uit, waarin om de ARP tevreden te stellen wel twintig keer sprake was van het evangelie, maar om de KVP recht te doen ditzelfde een 'uitdaging' werd genoemd.

Zo werd het evangelie serieus genomen, zonder dat men er om zo te zeggen lid van hoefde te zijn. Het stuk had ook accenten waarin je het wat naïeve, parmantige enthousiasme van Steenkamp herkende - het evangelie als 'vitaminen' voor de praktische politiek - en die je de wat ingetogener gereformeerden liever bespaarde.

Steenkamp schuwde de grote woorden niet. Zo had hij genoteerd dat wij onze hand moesten steken 'tussen de spaken van het wiel van de geschiedenis'. Een stoutmoedig beeld, dat de volijverige Steenkamp had verzonnen voor een ander stuk, in een andere bestuursfunctie. Het Landelijk Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout - waarvan hij voorzitter was - had in de nasleep van Vaticanum II te hoop gelopen tegen het priestercelibaat. Steenkamp had, als voorzitter, optimistisch als altijd, luid om afschaffing van het celibaat gepleit. Hij moedigde ook toen de katholieken aan 'de hand te steken in het spaken van het wiel van de kerkgeschiedenis'.

In AR-kring werd zuinig en met scepsis op zijn vertoon van geestdrift gereageerd. En zelfs met ergernis als hij weer eens had uitgeroepen: "We worden de grootste! Let maar op: de grootste!" Veel antirevolutionairen dachten dat hun eigen partij nog wel een paar generaties lang tegen de storm en ontij van de nieuwe tijd bestand zou blijven. Ze vonden het comfort van het oude meubilair belangrijker dan zoiets vulgairs als het zeteltal bij de volgende verkiezingen.

Zij waardeerden in Steenkamp wel de vrijmoedigheid waarmee hij zijn geloof beleed. Wie met hem mocht meerijden in zijn Volvo kon niet voorbij kijken aan het onder het dashboard aangebrachte, aardewerken kruisbeeld dat hij in de auto meevoerde. Hij was lid van de rooms apostolische kerk. En alsof de rij van zijn eigen voornamen (Petrus Antonius Josephus Maria) nog niet welsprekend genoeg was, had hij zijn drie zonen naar katholieke heiligen genoemd. Thomas, naar de mysticus uit Zwolle, Paulus naar de apostel en Jan-Benedict in één klap naar zowel de apostel als naar de stichter van de Benedictijner orde.

In AR-kring werd niet begrepen waarom Steenkamp zich met alle macht politiek wilde verenigen met niet-geloofsgenoten. Protestanten zagen niet dat zijn preoccupatie met de macht van het getal juist authentiek katholiek mocht heten. Zijn verlangen de grootste te willen zijn drukte de in de 19de eeuw geboren katholieke ambitie uit, nooit meer als tweederangs burgers te worden behandeld (zoals de katholieke minderheid tot die tijd in Nederland behandeld was).

Nu er niet meer voldoende katholieken waren om zich te verdedigen, moesten hulptroepen van elders worden gemobiliseerd. Dat wsa ook de reden dat de KVP zich eerder al had opengesteld voor niet-katholieken.

Steenkamp trok de lijn door toen hij, nog voordat het avontuur van het CDA begon, had geprobeerd de KVP een herstart te geven als brede partij. In 1967 had hij zich daartoe met enkele getrouwen in een klooster in Heester opgesloten om een nieuw beleidsdocument te ontwerpen. Het stuk werd om te beginnen bijzonder progressief (want dat moest je zijn in de jaren zestig) en verder behelsde het een open uitnodiging tot het oprichten van een van elke godsdienstige referentie ontdane nieuwe partij. Steenkamp hengelde openlijk naar de gunst van mensen als Anneke Goudsmit, ex-kamerlid van D66, toonbeeld van vrijzinnigheid, en van de uitgebroken socialisten van DS'70. Maar dat werd niks en toen begon hij aan het CDA, eigenlijk zijn tweede keus.

undefined

Eenkennige gereformeerden

Steenkamp was weliswaar gepromoveerd op het protestantse denken over de onderneming, maar van de ideologische eenkennigheid van de antirevolutionairen snapte hij niet veel. Begrijpend dat hij sommige AR-broeders irriteerde, hield Steenkamp zich intern buiten de discussies. Hij beperkte zich tot de rol van moderator die de vergaderingen opende en sloot, de deelnemers aan de debatten het woord gaf en voor een gezellige sfeer zorgde door af en toe het koekje uit te delen die zijn echtgenote Constance had gebakken.

Tijdens afdelingsvergaderingen in het land legde hij een buitengewoon acteertalent aan de dag. Anti-revolutionairen sprak hij toe zoals een gereformeerd ouderling zou doen. Bij de hervormde CHU trof hij precies de toon van wat sullige bedaardheid die ze daar aangenaam vonden. Hoewel dat niet nodig zou zijn geweest, want de CHU had ook zonder massage alles best gevonden. Steenkamp wilde echter geen risico lopen en deed wat hij kon om protestantse gevoeligheden te apaiseren.

Op die manier heeft hij zeker de weg naar de eenwording helpen plaveien. Hem de stichter, vader, grondlegger en wat niet al van het CDA als nieuwe partij te noemen, zou echter een tikje overdreven zijn.

Je kunt wel zeggen dat het CDA vele vaders heeft gekend, sommige uit de ARP (de nerveuze, overbezorgde Antoon Veerman, de cynische idealist Jan de Koning, de slimme en ijverige Dick Kuiper), andere uit de KVP (de koele, visionaire Frans Andriessen).

De finale stoot kwam desonanks van buiten, van PvdA-leider Joop den Uyl, wiens gedram en getier de AR-broeders zodanig ging tegenstaan dat ze, toen ze in de gaten kregen dat het CDA een streep door diens rekening was, als één man de hele santenkraam van evangelie, richtsnoer en uitdaging lieten varen en besloten er onverwijld in te stappen. De ongewilde bijdrage van Den Uyl voor het doen rijpen van AR-geesten is van groot belang geweest.

Steenkamp kreeg later alle eer van de oprichting van het CDA. Hij werd de feestredenaar die nooit ophield de schoonheid van de boreling te bejubelen. Tenslotte werd hij beloond met het voorzitterschap van de Eerste Kamer. Voortaan zou hij jaarlijks op Prinsjesdag met typisch Steenkampiaanse geestdrift het 'Leve de koningin' aanheffen.

Als tevreden man ging hij met pensioen. Keer op keer mocht hij beleven dat de partij die hij als zijn schepping was gaan zien, 'de grootste' werd. Maar ook de instorting van het CDA is hem niet bespaard gebleven. Dat de partij niet de eerste, maar de zoveelste partij van het land zou worden, moet hij uiteindelijk bitter hebben betreurd.

Pierre van Enk was in de jaren zeventig politiek commentator van Trouw.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden