Geert Wilders strijdt tegen de elite

In de peilingen staat Wilders inmiddels op zeventien zetels. Zijn aanhang is enthousiast, al vinden ze hem ’geen nieuwe Fortuyn’.

Sandra Kooke en Bart Zuidervaart

’Wilt u een kabinet dat wel langer dan vier jaar overeind blijft?’, Carola van der Meulen (32) moest lachen om de krantenadvertentie. Het ging om een kast, maar de boodschap klopte. Balkenende begint nu al aan zijn vierde kabinet.

Van der Meulen stemde bij de Kamerverkiezingen in november met overtuiging op de Partij voor de Vrijheid (PVV) van Geert Wilders. Haar ouders waren niet blij. Die stemmen SP, zegt ze. En vroeger altijd PvdA. „Zij worden ouder. Marijnissen maakt zich vooral druk om de gezondheidszorg, dus ik snap hun keuze wel.” De dochter vindt vreemdelingenbeleid belangrijker. Maar ze is geen rechts-extremist. „Anders zou ik niet op een tankstation kunnen werken. Hier komen alle culturen binnen en ik ga met iedereen goed om. Ik zeg wel: als je hier als vreemdeling komt, heb je binnen twee jaar werk, je past je aan, spreekt de taal, en anders wegwezen. Is dat hard? Ik vind het vooral duidelijk.” Haar beste vrienden denken er net zo over.

Dat tankstation staat in het Zuid-Hollandse dorpje Rozenburg, gelegen aan de Nieuwe Waterweg, vlakbij Rotterdam. De LPF haalde hier bij de Tweede Kamerverkiezingen in mei 2002 27 procent van de stemmen en werd plotsklaps de grootste partij. Fortuyn was doodgeschoten, maar Van der Meulen stemde toch op hem. Net als bijna alle buurtbewoners. Ze werkte destijds in Rotterdam, naast het kantoor van Fortuyn. Na de moord zag Van der Meulen de bloemenzee voor zijn deur groeien.

Het LPF-avontuur liep uit op een deceptie. Van der Meulen was al teleurgesteld in de traditionele partijen en de ruziënde Fortuynisten verergerden haar afkeer van de politiek. Nu ligt haar hoop bij de PVV. Voorlopig is ze tevreden. Geert Wilders domineert het politieke nieuws met zijn harde, onparlementaire toon.

Dagenlang praatte de Tweede Kamer over de dubbele nationaliteit van twee staatssecretarissen. Wilders liet zijn tegenstanders schuiven tot de VVD het met hem eens was en PvdA-partijleider Wouter Bos ervoor pleitte te gaan praten met Marokko en andere landen waarvan je het paspoort niet kunt inleveren.

Ook onder de kiezers maakte Wilders’ optreden veel los. Volgens peilingen van Maurice de Hond zou Geert Wilders bij de Provinciale Statenverkiezingen 11 procent van de stemmen hebben kunnen halen. Dat staat gelijk aan zeventien kamerzetels. De PVV heeft er nu negen.

Een half jaar geleden hadden de opstellers van het Nationaal Kiezersonderzoek niet kunnen vermoeden dat Wilders zo populair zou worden. Sterker nog, ze rekenden erop dat Marco Pastors de stemmentrekker op rechts zou worden, vertelt directeur Kees Aarts. „We hebben Wilders’ charisma totaal onderschat. We vermoedden dat kiezers hem niet erg serieus namen, al was het maar vanwege zijn kapsel. Achteraf kun je zeggen dat hij door zijn duidelijke boodschap – en het feit dat hij onder heeft moeten duiken en altijd bewakers om zich heen heeft – een opvallende persoonlijkheid kon worden.”

In Rozenburg stemde in november al 11 procent op Wilders. En ongetwijfeld is zijn aanhang sindsdien gegroeid, zegt Bert Toet (62). Zelf is hij een uitgesproken liberaal, op veel fronten ver van de PVV. „Maar met die kwestie rond die dubbele nationaliteit had Wilders gelijk. Je kan niet met twee paspoorten in de regering zitten. Veel gelijkgestemden om mij heen geven hem hierin gelijk. De twijfelaars zullen zeggen: Wilders krijgt vanaf nu mijn stem.”

Rozenburg is nog altijd een dorp, vertellen bewoners, hoewel de grote stad langzaam dichtbij komt. „Er komen hier mensen wonen die denken dat Nederland een luilekkerland is, waar je gemakkelijk een huisje en een uitkering krijgt”, zegt Carola van der Meulen. „Dan sta ik hier dus voor jou te werken. Maar daar moet dit land niet aan meedoen. Daarom stem ik Wilders. Hij is nog de enige die de ideeën van Pim met overtuiging uitdraagt.” Maar Geert Wilders is niet de nieuwe Fortuyn. „Als hij zijn uiterste best blijft doen, komt hij misschien in de buurt”, denkt ze.

Er bestaat geen opvolger van Fortuyn, vindt ook Paul Peters (26). Hij is wel ’zwaar tevreden’ over de manier waarop Geert Wilders zich tot nu toe profileert. Hoe hij de dubbele paspoortenkwestie aankaartte, hoe hij die adviesfunctie van ’die Marokkaanse mevrouw van de PvdA’ aanviel. Op luide toon vaak de woorden ’schandalig’ en ’belachelijk’ gebruiken. Bij Peters slaat het aan. „Je kan onmogelijk je land goed vertegenwoordigen als je ook de koning van Marokko informeert. Dat had Wilders heel goed gezien.”

Peters en Van der Meulen hebben veel kennissen die op Wilders stemden. „Wilders voelt wat leeft onder de bevolking”, zegt Van der Meulen. „Ik had nooit zo nagedacht over die dubbele paspoorten. Maar de mensen geven hem groot gelijk.” Ze moet toegeven dat ze de voetballer Salomon Kalou destijds wel een Nederlands paspoort gunde, toen bondscoach Marco van Basten hem wilde opstellen. „Ik was woedend op Verdonk. Kalou was een aanwinst voor Oranje. Ik ging denk ik mee in de hype van het WK voetbal. Eigenlijk ben ik wel dubbel in mijn standpunten.”

Paul Peters niet. „Je moet gewoon rechts zijn, geen uitzonderingen maken. Kalou verdiende het Nederlanderschap niet.” Peters vindt dat Wilders zwart wordt gemaakt. „Het werk wordt zijn partij onmogelijk gemaakt, je zag het met het paspoortendebat. De voorzitter snoerde de PVV de mond. Maar Wilders heeft negen zetels, ze kunnen niet om hem heen. Net als destijds met Pim.”

Uit de resultaten van het Nationaal Kiezersonderzoek 2006 blijkt dat met name mensen die in 2003 op de LPF stemden, nu voor Wilders kozen. Maar ook ontevreden VVD- en PvdA-stemmers en notoire niet-stemmers trok hij aan. Afgelopen maanden groeide de aanhang verder.

Wilders-stemmers zijn vaker tegen de komst van moslims naar Nederland zijn, tegen ontwikkelingssamenwerking en tegen Turkije in de Europese Unie. Op andere terreinen, zoals het homohuwelijk of militairen naar Uruzgan uitzenden, wijken ze niet af. Aarts: „Net als bij de Fortuynaanhangers zijn ze wel tolerant, maar hebben ze een afkeer van de wereld buiten Nederland. Ze hebben iets tegen het kosmopolitisme, dat de elite hen decennialang oplegde. Je kunt dit het conservatisme van de kleinburger noemen. Mensen die hun zegeningen tellen en beducht zijn voor wat van buiten komt.”

„Dat anti-elitaire heeft Wilders gemeen met de SP, die als enige partij sterk vertegenwoordigd is in de wijken. Veel SP- en Wilders-stemmers zijn teleurgesteld in de traditionele massapartijen, vooral in de PvdA, omdat die er ideologisch gezien voor de arbeiders zou moeten zijn.”

Aarts benadrukt dat Wilders’ aanhang niet te vergelijken is met de vroegere Janmaat-aanhang. „Janmaat had de steun van extreem-rechts, een groep die openlijk harde standpunten in nam, terwijl Wilders een bredere groep aantrekt die zich door de andere partijen vergeten voelt. Weliswaar zegt Wilders hetzelfde als Janmaat toentertijd, maar het klinkt minder extreem omdat het maatschappelijke debat in zijn geheel opgeschoven is. Uitspraken waarvoor de rechter toen Janmaat veroordeelde, worden nu op grote schaal gedaan.”

Meestal wordt gedacht dat mensen op de PVV stemmen omdat ze concreet last hebben van buitenlanders. Bijvoorbeeld omdat ze aan den lijve ondervinden dat hun wijk achteruit holt door de komst van allochtonen. Maar Aarts denkt dat bij de Wilders-aanhang vaak een diffuser gevoel van onvrede meespeelt.

Aarts: „Veel van de Wilders-stemmers komen juist uit weinig verstedelijkte gebieden. Die zullen de multiculturele samenleving niet werkelijk ervaren. Ik denk dat veel van hen in de loop van jaren een weerzin hebben gekregen tegen de Haagse politiek, tegen bureaucratie en andere ontwikkelingen in het leven waar ze geen greep op hebben. Dan krijg je de aloude gewoonte om een zondebok te zoeken. Dat is nu de allochtoon, omdat die zichtbaar is. Maar de onvrede gaat volgens mij niet alleen over de aanwezigheid van moslims. Over een paar jaar ageren ze misschien tegen de rijken.”

Het is inderdaad een algeheel gevoel van onvrede, bevestigt Olga Peters (57), de moeder van Paul. Haar hele familie stemt op de PVV, op een schoondochter na. Vijf jaar geleden was het nog Pim Fortuyn, daarvoor de VVD. Ze kan het moeilijk verduidelijken, maar de wereld om haar heen verandert. De politiek presteert te weinig en de sfeer verslechtert. Weinig mensen om haar heen zijn uitgesproken aanhanger van Geert Wilders, zegt ze. „We hebben wel dezelfde standpunten, maar hardop zeggen dat ze op de PVV stemmen, dat doen ze dan niet.”

De familie Peters wil weg uit Rozenburg. Ze vinden er hun draai niet, Paul kan moeilijk werk vinden. Heemstede lijkt ze wel wat. Daar stemde 3 procent op Wilders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden