Geert van der Velden en het decor der windstilte

'Ifigenia in Aulis' is nog te zien op 27 en 28 mrt, Toneelschuur Haarlem.

HANNY ALKEMA

Neem nou het decor van 'Ifigenia in Aulis', het nu door Oranjehotel gespeelde drama van de koningsdochter die met een list het legerkamp van vader Agamemnon wordt binnengelokt om geofferd te worden aan godin Artemis alias Diana, opdat deze een eind aan de windstilte zal maken, de Griekse vloot kan uitvaren en de Trojaanse oorlog een aanvang nemen.

Het is even simpel als geniaal. Op de vloer ligt een zeeblauw zeil, aan drie zijden omlijst door een blankhouten frame. In dat frame zijn ruitvormige ramen opgehangen, waarin een witte, parachutedunne stof is gespannen die, zoals de lijnen van de spierwitte middenbanen aangeven, exact de diagonaal van de ruit volgt. Het doet denken aan door een straffe wind strak geblazen zeilen, aan doodstil in de lucht hangende vliegers. Geen rimpeling, geen bolling is zichtbaar. Het heeft het fotogenieke effect van gestolde beweging. Dit is een decor van windstilte. Van de windstilte die de krijgslustigen in het stuk teistert.

Het decor laat de spanning zien tussen wel of geen wind, tussen varen of niet varen, tussen oorlog of geen oorlog. Het brengt als het ware het zo verraderlijke net niet te verwaarlozen verschil in beeld tussen keuzes die leiden tot rampspoed danwel vrede. Dat was enerverend. Maar, merkwaardig genoeg, met terugwerkende kracht. De voorstelling zelf had ik teleurgesteld verlaten. Pas een dag later drong tot me door waarom het decor me onderwijl zo verrast had.

De ruiten, vier per zijde, kunnen opendraaien om een verticale as, wat visueel een intrigerende inbreuk op de strakgestreken snelheid is, maar wat tegelijk betekent dat ze als deuren kunnen fungeren. En zoveel in getal heeft per definitie de komische werking van de onverwachte verschijn- en verdwijntruc. Dat is het waar, vermoed ik, ontwerper en regisseur elkaar in dit geval op hebben gevonden. Opkomst en afgaan van personages zijn, als beoogd wordt scènes op een zo natuurlijke en energieke manier aan elkaar te breien, nu eenmaal een permanente puzzel.

Ik kan me zo voorstellen dat tijdens het overleg regisseur Ivar van Urk bij die beschrijving door de vormgever - Geert van der Velden is de naam - enthousiast is opgesprongen: 'Wow!' Dat hielp hem immers op een ongelooflijke manier uit de problemen. En dat Van der Velden intussen ook nog zo'n fraaie vormvertaling dacht te hebben gevonden voor die vermaledijde windstilte was helemaal mooi meegenomen. Dan hoefde hij zich over dat aspect niet meer druk te maken en kon hij zich wijden aan het imago van de personages en de taalkwestie.

Gekozen was namelijk voor de gekunstelde taal in de negentiende-eeuwse vertaling van mevrouw Bilderdijk, zeker voor jonge spelers geen sinecure, die er toen als een gek in zijn getraind, kennelijk ook om vlot een samenhang te kunnen suggereren met de rappe deurtjespresentatie. Het werd alleen niet een wonder van declamatie, maar een wedstrijdje snelspreekkunst. Knap, tjonge ja, maar evengoed totaal niet te volgen.

Zelden heb ik een voorstelling gezien, waarin decor en spel zulke verschillende verhalen vertellen en domweg niet bij elkaar komen. Natuurlijk is het niet interessant als ze elkaar illustreren, natuurlijk is het het mooist als ze elkaar aanvullende betekenissen hebben, maar enig verband daartussen moet wel transparant worden.

De argeloze toeschouwer die het verhaal niet kent, krijgt door de razendsnelle monologen de kans niet om de dilemma's te begrijpen, laat staan de oorzaak daarvan, de door Artemis in scène gezette windstilte. Dan zie je het decor hooguit als een speelruimte waarin zo leuk met deurtjes gestoeid kan worden. En zoiets doet groot onrecht aan de bittere schoonheid van het toneelbeeld. Geert van der Velden, een naam om te onthouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden