Geert Mak trekt terecht parallel met fascisme

Critici van Geert Mak maken het zichzelf wel erg makkelijk met kritiek op zijn nieuwste boekje. Mak schreef een genuanceerde analyse van Nederland na de moord op Van Gogh.

Onder de titel 'Gedoemd tot kwetsbaarheid' schreef Geert Mak een analyse van hetgeen Nederland beving sinds de laatste maanden van 2004.

Het is een analyse, die onder ogen ziet welke reële dreigingen er zijn, maar die tegelijk verzet aantekent tegen de overreactie van sommige columnisten en politici. Leon de Winter, Paul Cliteur en Ephimenco gaan niet of nauwelijks in op de kern van de boodschap, maar keren zich tegen enkele verwijzingen naar het nazisme en fascisme van de jaren '30 en '40. Ze leggen daarbij minder precisie aan de dag dan Mak zelf. Die zal nooit beweren dat de geschiedenis zich zonder meer herhaalt en al helemaal niet dat hier bij ons een herhaling van de holocaust zou dreigen, deze keer gericht tegen de moslims.

Wat zegt hij dan wel? Ten eerste trekt hij een parallel aan de hand van een boek van Victor Klemperer, waarin deze het taalgebruik van het nazisme bestudeert. Bestaande termen kregen daarbij een heel nieuwe, gevaarlijke inhoud en nieuwe termen werden geïntroduceerd om de geldende ideologie als algemeen geldend voor te stellen. Op onze tijd toegepast noemt onder meer Mak het gebruik van de term 'rituele moord' in verband met de moord op Van Gogh (alsof zoiets in de Koran beschreven zou zijn), 'demoniseren' (waarbij hij refereert aan het door de nazi's veel gebruikte diffamieren), de term 'doofpot', met zijn eeuwige suggestie van machinaties en complotten in hogere kringen en de onmacht van het volk. Ik zie niet in wat er verkeerd zou zijn aan het trekken van deze vergelijking, tenzij men de stelling huldigt dat je van de geschiedenis helemaal niets kunt leren en dat ieder tijdperk weer helemaal vanaf een nulpunt aanvangt.

Nog sterker zetten de critici zich af tegen de tweede parallel die Mak trekt met de nazi-tijd. Hij zegt over de film van Hirsi Ali en Van Gogh 'Submission Part 1', waarin teksten uit de Koran geprojecteerd werden op halfnaakte lichamen van mishandelde vrouwen: 'Zonder dat de makers dat waarschijnlijk beseften, hanteerden ze, bijvoorbeeld, hetzelfde schema dat Joseph Goebbels in 1940 toepaste in zijn beruchte film 'Der ewige Jude': het tonen van weerzinwekkende beelden van het jodendom met daarnaast -ook nog gefingeerde- citaten uit de talmoed. Met de excessen van een handvol figuren kunnen zo in één klap alle aanhangers van een religie te kijk worden gezet.'

Ik geef grif toe dat Mak hier een voorzet geeft, die onwelwillende lezers er zo in kunnen schoppen. Met wat kwade wil kun je dit lezen alsof de filmmakers vergeleken worden met Goebbels, terwijl het natuurlijk gaat om het gebruik van een bepaalde propagandatruc. Hij had er beter aan gedaan die truc op zichzelf aan de kaak te stellen, hoe en wanneer die dan ook eerder gebruikt is.

Een derde parallel trekt Mak aan de hand van een recent boek van Robert Paxton, waarin deze de anatomie van het fascisme schetst. Een aantal van de opgesomde kenmerken van een samenleving, waarin nationalistische, rechts-extreme tendensen een kans kregen, zet wel degelijk aan het denken en daarom is het goed dat Mak ze opsomt. Bovendien is er de flirt van enkelen van onze politici (onder wie Nawijn) met Filip Dewinter en het Vlaams Belang. Deze Dewinter heeft nooit afstand genomen van de vele instemmende verwijzingen naar de fascisten als Debrelle, die hij in voorbije jaren ten beste gaf. Klemperer zou de thans door hem gebruikte term 'leidcultuur' zo in zijn verzameling kunnen opnemen.

Ik zou deze critici veel liever eens horen over de stellingname van Mak, die in de titel is neergelegd en die verder in dit boekje genuanceerd en onderbouwd wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden