GeenStijl bestond in 1780 ook al

Willem V als piesend zwijn

Bij GeenStijl zijn het maar lieverdjes, vergeleken met de Nederlandse pamfletterij uit de late achttiende eeuw. Vandaag promoveert Ivo Nieuwenhuis op satire als cultuurhistorisch fenomeen aan de Universiteit van Amsterdam, waarbij hij zich concentreerde op de patriottentijd en de Bataafse tijd. "We klagen nu over verruwing van het maatschappelijk debat, maar we moeten niet denken dat het vroeger zo beschaafd ging."

De Neerlandicus koos voor de periode tussen 1780 en 1800, omdat er toen bij uitstek veel politieke reuring was. Een verloren oorlog met de Engelsen, interne strijd tussen patriotten en orangisten, een mislukte revolutie, en een geslaagde, toen in 1795 stadhouder Willem V met Franse hulp alsnog werd verdreven en de Bataafse Republiek werd uitgeroepen. "Kortom, er was veel te doen in de publieke sfeer, en je ziet dat satirici daarop inspringen."

"Zeker in de patriottentijd gingen orangisten en patriotten elkaar te vuur en te zwaard te lijf. Letterlijk, met vrijkorpsen. Maar ook via de media van toen: pamfletten en prenten. Er ontstond een echte bladenoorlog. Sommige journalisten probeerden het subtiel, anderen probeerden met bijtende en afbrekende satire hun gelijk te halen."

Fel en pesterig
Nieuwenhuis onderzocht in zijn proefschrift zogeheten 'Rarekieks' en 'Toverlantaarns'. Met teksten en prenten vol blamerende satire waarin vol op de man werd gespeeld. "Stadhouder Willem V en zijn medestanders zijn slecht en moeten weg. Die boodschap werd met grof geschut verkondigd. Door bijvoorbeeld te suggereren dat iemand zich te buiten ging aan hoerenbezoek en aan een geslachtsziekte moest worden behandeld. Door buitenechtelijke affaires op te kloppen. Of iemand zou impotent zijn nadat hij ooit in zijn edele delen was geraakt."

Hij trekt de vergelijking met GeenStijl. "Die kunnen fel en pesterig op de man spelen, maar het is nog betrekkelijk subtiel met hoe het er in 1780 aan toe ging. Die slogan van ze, 'Tendentieus, ongefundeerd, en nodeloos kwetsend' kun je zo boven die prenten van toen plakken."

Nieuwenhuis keek ook naar de commentaarsatire in De Lantaarn, een periodiek geschreven door de arts Pieter van Woensel. "Van Woensel wilde op een sceptische en relativerende manier de omwenteling van de Bataafse Republiek bespiegelen. Meer becommentariërend, zoals het satirisch blog De Speld of Koefnoen."

Beeldvorming
De oplages en daarmee het bereik was natuurlijk lager vergeleken met dat van de massamedia van nu. "Maar de geletterdheid was met tweederde van de bevolking behoorlijk hoog. Zeker de Toverlantaarn mikte op volkspopulistische sentimenten van het wat lager geschoold publiek. Ook werden veel pamfletten voorgelezen. Ik durf daarom zeker te stellen dat dergelijke satire zeker van invloed op de beeldvorming was."

Beeldvorming die net als tegenwoordig ontzettend belangrijk was in de politiek. "Kijk hoe GeenStijl en PowNews bijdroegen aan het imago van Ella Vogelaar. Als je telkens weer in een negatief daglicht wordt gesteld maakt dat je positie op den duur onhoudbaar. En de satire van toen ondermijnde wel degelijk het gezag van de stadhouder."

Willem V als piesend zwijn
Promovendus Ivo Nieuwenhuis: "We zien hier stadhouder Willem V, door een anonieme patriotse tekenaar in 1786 afgebeeld als zwijn. De stadhouder had op dat moment zijn toevlucht genomen in Gelderland. Het zwijn is natuurlijk een laag dier in de iconografie, en hij drinkt 'Boergonje' uit een trog, dat overmatige drankzucht suggereert. Met zijn poten vertrapt hij burgerrechten, en piest ook nog eens over de unie heen. Het feit dat je de stadhouder, toch het staatshoofd, als pissend en wijnslurpend zwijn afbeeldt, is toch allerminst subtiel te noemen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden