Geen zin om ook maar een seconde over religie te denken

Etty Hillesum krijgt een biografie. Het leven van de Nederlandse schrijfster die is omgebracht in Auschwitz, en van wiens dagboek 'Het verstoorde leven' sinds 1981 meer dan 1,5 miljoen exemplaren zijn verkocht, was nog niet eerder opgetekend. Schrijfster Judith Koelemeijer wordt de biograaf. In Vrij Nederland vertelt Koelemeijer over de vondst die ze onlangs deed: ze stuitte op een originele brief van Hillesum, geschreven in Westerbork.

De Joodse Etty Hillesum begint op haar 27ste aan haar dagboek, als de Tweede Wereldoorlog net goed is begonnen. Onderduiken weigert ze, ze wil 'het lot van haar volk delen'. Haar vriendin Leonie Snatager duikt wel onder, en verhuist later naar New York. Inmiddels is Snatager overleden, maar haar zoon heeft het huis nog in tact gelaten, en Koelemeijer mocht hem helpen opruimen. Tussen de papieren trof ze de originele brief van Hillesum aan.

Vanuit Westerbork, waar Hillesum dan vast zit, ziet ze hoe 1020 joodse Nederlanders in een trein worden gepropt. De brief is gedateerd op 24 augustus 1943. Nog geen twee weken later zou Hillesum zelf op die trein worden gezet. Een passage: 'Mijn hemel, gaan die deuren werkelijk helemaal dicht? Ja, dat gaan ze. De deuren worden gesloten over de opeengeperste achteruitgedrongen mensenmassa's in de goederenwagens. Door de smalle openingen aan de bovenkant ziet men hoofden en handen, die later wuiven, wanneer de trein vertrekt. De commandant rijdt nog één keer op een fiets de hele trein langs. Dan maakt hij een kort gebaar met de hand, als een vorst uit een operette en een klein ordonnansje komt aangevlogen om hem eerbiedig de fiets af te nemen. De fluit slaakt een doordringende kreet: een trein met 1020 joden verlaat Holland. De eis was dit keer niet eens groot: duizend joden maar, die twintig reserve zijn voor onderweg; het is toch altijd mogelijk dat er een paar sterven of doodgedrukt worden en zeker wel dit keer, nu er zoveel zieken meegaan zonder een enkele verpleegster.'

Nog datzelfde jaar publiceerde het Nederlandse verzet de brief in een boekje met de titel 'Drie brieven'. Het verscheen onder de schuilnaam van de niet-bestaande 'kunstschilder' Johannes Baptiste van der Pluym. In de loop van de tijd zijn er kleine wijzigingen aangebracht in de brief. Door verzetsmensen die als niet-intimi het handschrift misschien slecht konden lezen, door de samenstellers van de wetenschappelijke editie van Hillesums werk die het met een onvolledig typoscript van de brief moesten doen, en door Hillesum zelf, die haar geliefde een zelfgeschreven kopie stuurde die niet helemaal gelijk is aan het origineel.

Koelemeijer legt in Vrij Nederland uit: 'Het lijkt erop dat Etty zichzelf in die laatste kopie heeft willen verbeteren. Zo laat ze zinnen weg of draait ze alinea's om. Die verschillen zijn natuurlijk voor fijnproevers. Maar het is toch bijzonder dat we zeventig jaar na dato een typoscript hebben gevonden dat ons zoveel dichter bij het origineel brengt. De brief zoals Etty hem had bedoeld.'

In de Groene Amsterdammer uit Herman Vuijsje kritiek op de methode van het tienjaarlijkse onderzoek God in Nederland. Dat deelt Nederlanders op in vier categorieën: theïsme (geloven in een God die zich met ieder persoonlijk bezighoudt), ietsisme (geloven dat er iets is als een hogere macht), agnosticisme (niet weten of er een God of hogere macht bestaat) en atheïsme (niet in God of een hogere macht geloven).

Maar Vuijsje herkent zich in geen van deze opties. Hij munt een nieuwe term, 'religieus abstinent', voor zijn eigen gevoelen: 'De reli-geheelonthouders, die simpelweg geen belangstelling hebben voor die hele kwestie wel of geen God.'

Deze optie ziet hij graag in het onderzoek opgenomen. 'Niet gelovig, niet ongelovig, niet antigodsdienstig, niet twijfelend'.

Het is net als met Ajax of Feijenoord, redeneert Vuijsje.

'Wat nu als die hele voetballerij me geen fluit interesseert en er toch een enquêteur bij me aanbelt om mijn gedachtegoed over voetbal te komen opnemen? Laat ik me dan turven als 'Kuip-Arena-neutraal gezind' of 'voetbalagnost'? Welnee, ik heb gewoon geen zin om er ook maar één seconde over na te denken.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden