Column

Geen zachte heelmeesters bij Brexit

De Britse premier Theresa May.Beeld afp

De schokkende ontwikkelingen van de afgelopen dagen hebben het een beetje naar de achtergrond gedrongen, maar nog altijd worstelt de EU met de ingrijpendste gebeurtenis uit haar geschiedenis. Het vertrek van het Verenigd Koninkrijk is tot nu toe weinig fraai verlopen.

Brexit-aanjager Boris Johnson werd als nieuwe partijleider kalltgestellt door wat Patrick van Schie, directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD, in Trouw 'een brute politieke moord' heeft genoemd. Nigel Farage, spraakmakend leider van de eurofobe Ukip-partij, wist niet hoe snel hij het hazenpad moest kiezen nadat hij bij het Brexit-referendum in alle opzichten zijn zin had gekregen.

Dat is vreemd en leidde binnen en buiten het VK terecht tot hoon, die samenvloeide met de onthutsende ontdekking dat geen enkele Britse politicus het nodig had gevonden zich af te vragen wat er ná het Brexit-referendum moest gebeuren. Als regeren vooruitzien is, zegt dat weinig goeds over het leiderschap van het land dat zichzelf politiek ver boven andere Europese landen verheven acht.

Je zou bijna gaan vermoeden dat zelfs de vurigste Brexiteers nooit wèrkelijk hebben verwacht hun streven beloond te zien. De paniekreactie onder politici (Boris Johnson leek van de aardbodem verdwenen, Farage verdween als leider daadwerkelijk, premier Cameron schoof de verantwoordelijkheid door naar zijn opvolger) wordt er verklaarbaar door. En daarmee blijkt opnieuw hoe lichtvaardig Britse politici terwille van hun eigen ambitie het lot van het land en van Europa als geheel op het spel hebben gezet. Zoiets komt vaker voor in de geschiedenis, en dat loopt zelden goed af.

Geen vuiltje aan de lucht
Volgens Patrick van Schie is er voor het VK echter geen vuiltje aan de lucht. Stuurloosheid en anarchie, zoals zelfs het 'meestal toch tamelijk bezonnen Britse blad The Economist' kopte? Welnee, alles gaat gewoon zijn gang en Farage mag terecht op zijn lauweren rusten nu zijn partij haar voornaamste doelstelling volledig verwerkelijkt heeft gezien. Volgens van Schie is het Brexit-referendum kennelijk een eindpunt in plaats van het begin van alle moeilijkheden. Het is alsof Winston Churchill, door Brexiteers graag tot de hunnen gerekend, na zijn eerste oorlogsspeech de Britten het beste had gewenst en was gaan rentenieren op Jamaica.

Op dezelfde manier loopt de 'brute politieke moord' op Boris Johnson bij Van Schie moeiteloos over in een 'ordentelijke leiderschapswissel'. Je huivert bij de gedachte wat deze VVD-coryfee dan wel als een 'niet-ordentelijke leiderschapswissel' beschouwt. Onwillekeurig dringen zich Shakespeareaanse koningsdrama's op, vol daadwerkelijk bloedvergieten en inderdaad zeer Engels. Misschien speelt het turbulente verleden van Van Schie's eigen partij hem parten. Zachtzinnig is het daar bij de laatste leiderswisselingen evenmin aan toe gegaan, en voor je het weet denk je dat zoiets normaal is.

Werkelijk onthullend wordt de denkwereld van Van Schie echter pas in de volgende alinea. 'Van zo'n democratisch proces worden ze in Brussel zenuwachtig,' schrijft hij - en dat is op zijn minst een gotspe. Nee, meneer van Schie. 'In Brussel' (en in alle andere grote hoofdsteden binnen en buiten de EU) worden ze niet zenuwachtig van het politieke bloedvergieten dat u als normaal beschouwt, maar van de lichtzinnigheid waarmee de Britten een nieuwe crisis hebben geforceerd in een wereld die zoiets politiek en economisch kan missen als kiespijn.

Brexit-supporters demonstreren bij Downing Street voor een snelle uittreding uit de EU.Beeld afp

Botte machtspolitiek
Op het referendum volgde het gechicaneer met de datum waarop het VK werkelijk zou laten zien dat een man een man, een woord een woord is. Wel twee jaar kon dat duren, zo maakten zij duidelijk - en stortten de EU daarmee in een limbo waarin nu zelfs België het EU-voorzitterschap lijkt te moeten overnemen van een land waaraan elk verantwoordelijkheidsgevoel lijkt te zijn ontvallen.

Of is dat laatste een kwestie van botte machtspolitiek? Zolang Groot-Brittannië zich in raadsels hult, heeft het bij zijn vertrek een onzekere en dus verzwakte Europese gesprekspartner tegenover zich. Dat heeft het land al eerder geen windeieren gelegd. Sinds Margaret Thatcher in Brugge 'haar geld terug' eiste, heeft Europa jegens het VK de ene concessie na de andere gedaan. Maar het is, zoals in elk chantage-proces, nooit genoeg gebleken. Misschien moeten we daarom achteraf niet alleen Churchill gelijk geven ('van Europa maar niet ín Europa'), maar ook Charles de Gaulle, die de Britse toetreding tot de EU tegenhield zo lang hij kon.

Ringeloren

Nu de kogel eenmaal door de kerk is, moet de EU zich niet langer door het VK laten ringeloren. Zachte heelmeesters hebben in de Brits-Europese verhoudingen al veel te lang stinkende wonden gemaakt. Vreemd genoeg blijkt van Schie op dat punt plots zelf echter uitermate huiverig te zijn voor de Realpolitik waarop zijn partij meestal nogal happig is. Vrede, verzoening en 'in alle opzichten opperbeste betrekkingen' zouden voor de EU jegens de Britten richtinggevend moeten zijn. Zelden bepleitte de slechte heelmeester zijn zaak zo zalvend.

Zijn venijn bewaart van Schie daarentegen voor de EU, waarover hij de bekende eurofobe clichés uitstort. Zijn houding tegenover het Europese project, dat ook bij hem een soort buitenlandse agressiemacht lijkt, doet meer denken aan die van Boris Johnson dan voor een Nederlandse politicus passend is. Die laatste zich zou moeten realiseren dat de EU niet iets is 'in Brussel', dat 'tekenend genoeg' zenuwachtig wordt van democratie - maar iets wat wij dat zélf zijn: Nederland, dat de afgelopen zes maanden nota bene aan het roer ervan heeft mogen staan, in de eerste plaats. Met ideologen als van Schie heeft de EU geen Britse tegenstander meer nodig. Ze worden ook in Nederland helaas almaar talrijker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden