interview

Geen wonder dat de Russen rust willen

Helen Rappaport voor een portret van tsaar Nicolaas II: 'De meeste Russen leiden nog altijd een marginaal bestaan, en toch zijn ze beter af dan op enig ander moment in de geschiedenis'. Beeld Maartje Geels
Helen Rappaport voor een portret van tsaar Nicolaas II: 'De meeste Russen leiden nog altijd een marginaal bestaan, en toch zijn ze beter af dan op enig ander moment in de geschiedenis'.Beeld Maartje Geels

Deze week is het honderd jaar geleden dat de Russen de straat op gingen en de tsaar tot aftreden dwongen. De Britse historica Helen Rappaport schreef een boek aan de hand van ooggetuigenverslagen over de revolutie van 1917, die de basis legde voor de Sovjet-Unie.

Revoluties zijn voor de Britse historica Helen Rappaport veel minder heroïsch dan vaak wordt voorgesteld. Rappaport krijgt er zelfs een cynisch gevoel bij. Dat werd versterkt tijdens het schrijven van het boek 'Midden in de Revolutie, Petrograd 1917.'

"De Russische revolutie begon in februari als een opstand van het volk. Het waren de vrouwen die zich verzamelden en vroegen om brood. Uit solidariteit sloten meer inwoners van Sint-Petersburg zich aan bij dit protest. Maar het mondde uit in een gewelddadige en afschuwelijke opstand die eindigde in de Oktoberrevolutie. Dat was niets meer dan een cynische, politieke overname door de bolsjewieken onder leiding van Lenin. Het nieuwe regime werd nog veel bruter dan het voorgaande", zegt Rappaport.

De Britse historica vertelt haar verhaal in Amsterdam, waar ze spreekt bij een tentoonstelling in de Hermitage over de tsarenfamilie Romanov. Haar boek bestaat uit ooggetuigenverslagen van de diplomatieke, met name de Britse gemeenschap, die in 1917 werkte en woonde in Sint-Petersburg. Rappaport beschrijft de gebeurtenissen tussen februari en oktober vanuit hun perspectief.

Dat levert grappige anekdotes op. Zo heeft de dochter van de Britse ambassadeur grote moeite met het feit dat het chique Mariinsk Theater waar diplomaten vaak balletvoorstellingen bijwoonden, veranderde in een plek waar soldaten met hun modderige laarzen het interieur verpestten. Maar Rappaport beschrijft ook hoe Sint-Petersburg uiteindelijk verandert in een gewelddadige plek waar buitenlanders niet meer veilig en welkom zijn.

Wie is Helen Rappaport?

Helen Rappaport (1947) studeerde Russisch aan de universiteit van Leeds. Als historica specialiseerde ze zich in Rusland en negentiende-eeuwse vrouwengeschiedenis. Ze schreef onder meer het boek: ‘De gezusters Romanov’. Dat vertelt het verhaal over de laatste vier zussen van de familie Romanov.

Helen Rappaport. Beeld Maartje Geels
Helen Rappaport.Beeld Maartje Geels

Wat was volgens u de belangrijkste reden dat de mensen in 1917 in opstand kwamen?

"Het is een combinatie van een zwak regime, mensen die honger hadden en een land in oorlog. De rijen werden langer en langer in Sint-Petersburg, omdat de stad niet meer bevoorraad werd. Ouders hadden steeds meer moeite hun kinderen te voeden. Zo begon het protest.

"Maar de onvrede nam snel toe. Het land was al 3,5 jaar betrokken bij een oorlog en Rusland verloor heel veel soldaten. Het leger werd slecht bevoorraad, veel soldaten deserteerden. Bovendien waren er geen troepen die de opstanden in de steden onder controle konden krijgen. Alle aan het regime loyale militairen loyaal hadden zich verzameld aan het front. Maar zelfs na het aftreden van de tsaar was de tijdelijke regering niet in staat het leger achter zich te krijgen."

Waarom was tsaar Nicolaas II op dat moment niet in staat de opstand te onderdrukken?

"Hij was verschrikkelijk koppig. De monarch was de vader van de natie en was door God gezonden, was zijn vastgeroeste idee. Nicolaas was niet van plan om ook maar een millimeter toe te geven. Bovendien had hij geen idee dat het in Sint-Petersburg zo uit de hand aan het lopen was. Hij bevond zich in februari aan het front. En geloof me, als Nicolaas op dat moment naar de mensen had geluisterd, hen brood had gegeven, de werkuren in de fabrieken had aangepast en een constitutionele monarchie had ingevoerd, dan had hij de revolutie kunnen voorkomen.

"De tsarina was mogelijk nog koppiger dan haar man. Ze bleef maar zeggen dat de troon moest worden doorgegeven aan haar zieke zoon. Ze was ontzettend autoritair, dicteerde en pestte haar man. En de tsaar was te zwak om zijn vrouw tegen te spreken. Iedereen had een hekel aan haar, maar niemand durfde dat te zeggen."

Had de revolutie ook iets te maken met de kloof tussen rijk en arm in de samenleving?

"Dat denk ik niet. Inderdaad, er waren grote verschillen, die zijn er nog steeds. Dat komt doordat het land zo'n enorme oppervlakte bestrijkt. In zo'n multi-etnisch rijk zijn verschillen onvermijdelijk. Rusland was vlak voor de revolutie een rurale samenleving. De meeste Russen leefden in armoede op het platteland. De boeren hadden totaal geen idee van wat zich afspeelde in de stad.

"Maar deze revolutie vond plaats op een moment dat de moraal in het land zeer laag was en mensen uitgeput waren van honger en oorlog. Dat de bolsjewieken in oktober uiteindelijk de macht konden grijpen, was te danken aan een zwakke tijdelijke regering die geen verzet bood. Het was geen dramatische machtsovername zoals vaak wordt beweerd. Het Winterpaleis (het toenmalige machtscentrum, red.) werd bewaakt door een paar jonge cadetten. De bolsjewieken liepen gewoon naar binnen. Het was geen heroïsche strijd."

Maar de veranderingen waren enorm?

"Ja, dat klopt. Vlak na de Februarirevolutie was er euforie. Mensen genoten van de vrijheid van meningsuiting. Ooggetuigen schrijven daar ook over. Op zo'n beetje iedere straathoek stonden mensen met elkaar te discussiëren, de honger was op slag vergeten. Het was echt een enorme bevrijding.

"Helaas eindigden al die debatclubjes in een strijd tussen verschillende revolutionaire facties. Niemand was in staat om compromissen te sluiten, er werd heel veel tijd verspild aan het debatteren over theorie en politiek. De bolsjewieken waren enkel met zichzelf bezig en grepen uiteindelijk op brute wijze de macht. De vrijheden werden na die machtsoverdracht al snel ingeperkt, bepaalde media werden verboden. Mensen werden als nooit tevoren onderdrukt. De revolutie liep uit op een totale ramp: miljoenen mensen stierven, en de komende 73 jaar zouden de communisten het land met harde hand besturen."

De Februarirevolutie in maart herdenken?

De Februarirevolutie vond plaats van 8 tot 15 maart volgens de Gregoriaanse, onze kalender. Dat deze opstand als Februarirevolutie bekendstaat, heeft te maken met de oude juliaanse kalender, die de Russen destijds gebruikten. Volgens die jaartelling begon de revolutie op 28 februari.


Waarom focust u in uw boek op de diplomaten?

"Omdat ik veel geschreven bronnen tot mijn beschikking had. Ik wist dat Sint-Petersburg een grote buitenlandse gemeenschap huisvestte vlak voor de revolutie. Dat had voor een belangrijk deel te maken met de Eerste Wereldoorlog (Rusland vocht aan de kant van de Fransen en de Britten, red.). Diplomaten en buitenlandse militairen adviseerden het Russische leger. Er waren Britse families die al sinds het einde van de achttiende eeuw in Rusland woonden. Onder de Russische aristocratie waren Britse en Schotse nanny's erg geliefd. En als je geen Engelse kon krijgen, dan nam je een Franse.

"Daarnaast woonden er Engelse architecten in Rusland die stedenbouwers van advies dienden, er was een grote fabriek die geleid werd door Britten en er woonden veel Duitsers in Sint-Petersburg die werkten voor de overheid. Bij het uitbreken van de oorlog moesten zij als eerste Rusland verlaten."

Tijdens en vlak na de Februarirevolutie werden de diplomaten met rust gelaten. Dat veranderde pas vlak voordat de bolsjewieken in oktober de macht grepen. Waarom kwam het verzet tegen de buitenlanders pas zo laat op gang?

"De buitenlandse gemeenschap werd gerespecteerd. Neem de Britse ambassadeur. Hij was een ouderwetse diplomaat met een bolhoed en een monocle die iedere ochtend naar het Russische ministerie van buitenlandse zaken liep. Iedereen kende hem en daarom werd hij tijdens de rellen in februari met rust gelaten. De opstandelingen lieten hun wapens zakken als hij langs liep.

"Dat veranderde pas toen de bolsjewieken later dat jaar meer macht kregen. De bourgeoisie werd gehaat. Diplomaten begonnen zich anders, veel simpeler te kleden als ze de straat op gingen om de aandacht af te leiden.

Rappaport werd getroffen door de verhalen van de diplomaten. Ze ontdekte dat veel van haar karakters moeite hadden om na 1917 het land te verlaten. Zo werd een Engelse priester opgesloten door de bolsjewieken. Door dit soort verhalen ging de revolutie voor de Britse historica leven. "Alleen via ooggetuigen lukt het mij om een revolutie te begrijpen. Ik heb het altijd onwaarschijnlijk lastig gevonden om revoluties te verklaren vanuit droge politieke theorieën."

De revolutie van 1917 kwam vrij snel en onverwacht. Is het waarschijnlijk dat Rusland binnen afzienbare tijd een nieuwe revolutie doormaakt?

"Dat denk ik niet. De Russen hebben hun les geleerd. Ze houden zich afzijdig van politiek en ze wantrouwen revoluties. De huidige inwoners hebben vooral behoefte aan stabiliteit. De meeste Russen leiden nog altijd een marginaal bestaan, en toch zijn ze beter af dan op enig ander moment in de geschiedenis.

"Ze worden nog altijd onderdrukt. Poetin is een autoritaire leider. Ik gun de Russen een goedwerkende democratie, maar ik betwijfel of ze zo'n systeem aankunnen. Als je ziet wat de Russen hebben doorgemaakt: een revolutie gevolgd door een burgeroorlog. In de jaren twintig van de vorige eeuw was er grote hongersnood, vervolgens begon Stalin met zijn terreur. Mensen werden naar de goelags gestuurd, ze werden vermoord om politieke denkbeelden en er volgden showprocessen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog stierven 20 miljoen mensen. Hoe de bevolking zichzelf heeft moeten opofferen, is niet te bevatten. Geen wonder dat de Russen nu rust willen."

Hoe wordt de revolutie van 1917 in Rusland herdacht?

"Ik denk dat West-Europese landen er een veel groter nummer van maken dan Rusland. De bevolking heeft de buik vol van revoluties. Het zijn de Romanovs waar de Russen nostalgisch van worden, waar alle aandacht naar uitgaat. 2018 (een eeuw nadat de bolsjewieken de tsarenfamilie vermoordden, red.) wordt het grote herdenkingsjaar voor de Russen.

"Ik heb in Rusland al posters gezien met de tekst: 'Vergeef me, mijn tsaar'. Ik snap het wel. De Romanovs staan voor veel Russen symbool voor het lijden van het volk. De tsarenfamilie vormt een link naar het geloof en het geeft de bevolking een soort eigen identiteit. Dat is voor de Russen van enorm belang."

Dit is het eerste deel van een drieluik over het revolutiejaar 1917.

De mythes rond Raspoetin

In revolutiejaar 1917 werd Grigori Raspoetin vermoord. Hij was een belangrijke vertrouweling van de Romanovs. De tsarina leunde sterk op hem en was ervan overtuigd dat Raspoetin haar zoon, die leed aan hemofilie, kon helpen en genezen. De Russische bevolking was ervan overtuigd dat Raspoetin zich met staatszaken bemoeide en instabiliteit veroorzaakte.

Rappaport wuift die aannames weg. "Raspoetin was niet een gemeen en grotesk monster. Hij was een reizende pelgrim die een goeroe werd. De Romanovs respecteerden hem en hij was daadwerkelijk in staat om de moeder te kalmeren. Het klopt inderdaad dat de tsarina sterk op hem leunde, vooral toen Nicolaas aan het front was. Maar het is belachelijk te stellen dat Raspoetin het land regeerde. Hij smeekte Nicolaas juist om niet weg te gaan."

"Het is te makkelijk om hem als een zondebok te gebruiken, om alles wat fout was met Rusland op Raspoetin af te schuiven. Maar het klopt gewoon niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden