Geen verbroedering maar verwijdering

De eurocrisis splijt Europa. Het zuiden hekelt de onmogelijke bezuinigingseisen, het noorden wil geen belastinggeld in een bodemloze put storten. De Europese droom brokkelt af. Is er nog solidariteit? Deel 11: slot.

Jean Monnet, een van de grondleggers van de Europese Unie, zou wel raad weten met de huidige economische crisis. Want crises, zo zei Monnet vlak na de Tweede Wereldoorlog, zijn verbindende factoren. Zodra zich een groot gevaar aandient zijn mensen geneigd hun verschillen opzij te zetten en zonder morren samen te werken.

De uitspraak van de Franse diplomaat is actueler dan ooit. De eurozone schudt op haar grondvesten. Een antwoord op de crisis is niet in zicht. In plaats van verbroedering is er eerder verwijdering: Europese leiders hebben momenteel moeite om samen te werken. Nationale belangen prevaleren boven de Europese samenwerking, die volgens Monnet zo essentieel is om nieuwe oorlogen te voorkomen.

De Europese droom raakt langzaam uit zicht, en de solidariteit - voornamelijk tussen Noord en Zuid - wordt voor het eerst in zestig jaar op de proef gesteld. Het noorden eist harde bezuinigingen, terwijl de zuidelijke landen lijden onder die hervormingen. Daar loopt de werkloosheid schrikbarend snel op en blijft de economische groei vooralsnog uit. De verschillen tussen het rijke noorden en het arme zuiden beginnen zich steeds scherper af te tekenen.

Gedurende vijf weken reisden redacteuren Janne Chaudron, Sander Becker, Leonoor Kuijk en Petra Sjouwerman van Zuid- naar Noord-Europa: door Spanje, Frankrijk, België, Duitsland en Finland. Ze gingen op zoek naar de verschillen tussen Noord en Zuid. De reizende redacteuren bespeurden begrip voor de moeilijkheden van Europa - van Zuid tot Noord. Maar er is ook nationale trots die het Europese gevoel vaak overvleugelt.

Dat de EU een zegen is geweest voor het Noorden én het Zuiden, bevestigen zo'n beetje alle mensen die in deze serie aan het woord zijn gekomen. Zo zijn de Finse boeren dankbaar voor de Europese subsidies, ondanks ontelbare ingewikkelde regels uit Brussel. In Frankrijk strijdt een lokale politicus uit Marseille tegen de Franse euroscepsis omdat Europa de Fransen zoveel rijkdom heeft gebracht. Zonder de euro zouden Duitse bedrijven hun producten minder makkelijk kunnen exporteren en zonder Europees geld kon de straatarme Spaanse regio Extremadura geen gloednieuwe weg aanleggen naar hoofdstad Madrid. Een Franse knoflookboer beschrijft zijn liefde voor de EU als volgt: "We leven hier letterlijk als God in Frankrijk. Dat is mede te danken aan Europa, en dat willen we graag zo houden."

De Europese gesprekspartners kunnen begrip opbrengen voor elkaar. Dat de Portugezen, Grieken en Spanjaarden het gevoel hebben dat bondskanselier Merkel het land kapotbezuinigt, snappen de inwoners van München heel goed. Hervormingen doen nu eenmaal pijn en het is logisch dat er wordt gezocht naar een zondebok.

De Waalse onderneemster Caroline De Peuter gaat nog verder. Zij juicht de bezuinigingen die Brussel oplegt zelfs toe. Volgens De Peuter heeft haar generatie - gesteund door de vakbonden - veel te lang geprofiteerd van economische voorspoed, waardoor jongeren momenteel extra hard getroffen worden.

Naast begrip is er dus ook nationale trots die het Europese gevoel vaak overvleugelt. Finnen zijn ervan overtuigd dat ze harder werken dan de Zuid-Europese collega's. En de Duitsers wijzen op de tekortkomingen van Italiaanse, Griekse en Spaanse bedrijven, die nog veel kunnen leren als het op efficiëntie aankomt. Met pijn in het hart kijken de Fransen hoe hun bedrijven - de nationale trots - wegtrekken uit Frankrijk. Allemaal de schuld van de EU.

In Spanje is die nationale trots ver te zoeken. Er is veel kritiek op de corrupte politici die keer op keer lijken weg te komen met mooie woorden. Zelfs premier Rajoy wordt ervan verdacht jarenlang een geheime toelage te hebben ontvangen. Voorlopig weigert hij op te stappen. De woede keert zich ook tegen Spaanse bankiers die over de ruggen van de gewone Spanjaard miljarden hebben opgestreken.

Maar ook de Spanjaarden zien de EU niet meer als de oplossing van het Spaanse probleem. Dat is opvallend, want na het Franco-regime wilden de Spanjaarden maar één ding: onderdeel worden van die Europese familie. De liefde voor Europa is in Spanje weliswaar niet helemaal verdwenen, maar wel drastisch bekoeld.

Alleen België is nog overtuigd van Europese samenwerking zonder daarbij kanttekeningen te plaatsen. In België is er geen discussie over het Brusselse geld dat richting de zuidelijke landen stroomt. In vergelijking met de onwaarschijnlijk ingewikkelde Belgische politiek, is de Europese bureaucratie een zegen. Bovendien is de nationale trots in het gespleten België ver te zoeken. De Belgen zijn er zelfs van overtuigd dat de grens tussen Noord- en Zuid-Europa loopt langs hun taalgrens. Vlaanderen is volgens een Belgische politicus meer gericht op Duitsland en Nederland, Wallonië is Zuid-Europees.

Hoewel de meeste lidstaten hechten aan de nationale identiteit, zou een verdeeld Europa waarin de landen weer zelf de dienst uitmaken, een ramp zijn, is de overtuiging van Noord tot Zuid. Maar om de huidige problemen op te lossen, is leiderschap nodig. Daar ontbreekt het aan; de Europese leiders zijn vooral bezig met het blussen van brandjes in eigen land. De befaamde Frans-Duitse tandem dreigt uit elkaar te vallen. De Franse president Hollande wordt verscheurd in eigen land. Zijn linkse collega's vinden dat hij niet hard genoeg optreedt tegen de bezuinigingseisen vanuit Brussel, terwijl rechts van mening is dat de Franse president zich distantieert van Europa.

De andere hoofdrolspeler van de tandem - de Duitse bondskanselier Merkel - eist weliswaar een dominante rol op binnen Europa, maar dat gaat niet gepaard met vergezichten. Zelfs in eigen land wordt Merkel verweten dat ze haar nationale agenda op Europees niveau wil uitvoeren zonder een toekomstplan te presenteren voor een politieke unie.

Er zijn lichtpuntjes. Eindelijk liggen er bindende afspraken over de beperking van begrotingstekort en staatsschuld en de EU-landen zijn op weg met de oprichting van een bankenunie. Maar een federaal Europa is nog ver weg. Wellicht moet de crisis nog dieper worden om de leiders dichter bij elkaar te brengen, zoals Monnet voorspelde. De Franse rechtenstudente Marie Fagon (20) moet het nog zien: "Op zich ben ik pro-Europees: bijna zeventig jaar vrede, dat is uniek. In de geschiedenis van Europa geloof ik daarom zeker, maar in de toekomst?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden