’Geen verbod op clusterbom, wel een taboe’

Slachtoffer van een clusterbom bij een kunstwerk gemaakt uit bomonderdelen in Vientiane in Laos. (FOTO AFP) Beeld
Slachtoffer van een clusterbom bij een kunstwerk gemaakt uit bomonderdelen in Vientiane in Laos. (FOTO AFP)

Rond de honderd landen tekenen in Oslo het verdrag tegen het gebruik van clusterbommen. Maar de grote militaire machten zijn er niet bij.

Akkoord of niet, de actie gaat door. Buiten het stadhuis in Oslo, waar zo’n honderd landen hun handtekening zetten onder het verdrag tegen clusterbommen, vindt de de manifestatie ’Wish you were here’ plaats, gericht aan de landen die er niet zijn: India, Israël, Rusland, Finland. En vooral de Verenigde Staten worden node gemist.

Evengoed is Mirjam Struyk van de internationale Clustermunitie Coalitie ’verschrikkelijk blij’ met het verdrag. Zij vergezelde gisteren de minister van buitenlandse zaken, Maxime Verhagen, toen hij zijn handtekening namens Nederland zette. Struyk begon in 2003 vanuit vredesbeweging IKV Pax Christie, met andere internationale organisaties als Human Rights Watch en Handicap International, de Clustermunitie Coalitie. Via de Verenigde Naties (VN) probeerden zij tot een verbod te komen van de clusterbom.

Pas nadat in 2006 Israël in zijn Libanonoorlog tegen de Hezbollah zo’n vier miljoen clusterbommen inzette, kregen ze de wind mee. „Er was heel veel aandacht voor in de media. Nu moet er iets gebeuren, zeiden we.” Binnen de VN ging het kennelijk niet, dan maar anders, dachten de leden van de Cluster Coalitie, en zij schakelden Noorwegen in.

Opeens raakte het proces in een stroomversnelling. Conferentie volgde op conferentie, en in mei 2008 schaarden zich meer dan honderd landen achter het verbod op clustermunitie. Onder hen veel die beschikken over dergelijke wapens, zoals Duitsland, Frankrijk, Italië, Canada, Australië en, op het laatste moment, Groot-Brittannië en Nederland.

Het is een mijlpaal, zegt Struyk. „In Laos liggen sinds de jaren zeventig clusterbommen en ze maken nog steeds slachtoffers. Nu hebben we door samenwerking tussen overheden en burgerorganisaties een internationaal juridisch bindend verdrag, met sancties voor hen die zich er niet aan houden.” Een overwinning op het cynisme, vindt Struyk. „Er wordt al gauw gezegd dat iets niet haalbaar is. Maar nu merken we dat het wél kan. Decennialang is er over gesproken, en ineens is er een doorbraak.” Anders dan het landmijnenverdrag van Ottawa uit 1997, dat pas kwam toen landmijnen al wijd en zijd verbreid waren, zijn clusterbommen nog niet massaal ingezet. De meeste liggen opgeslagen, en de ondertekenende landen moeten die nu gaan vernietigen.

Feit blijft dat grote clusterbombezitters zoals de VS, Rusland, Israël, Arabische landen, India en Pakistan, het akkoord niet ondertekenen. Sterker, ondertekenaars mogen op het slagveld blijven samenwerken met niet-ondertekenaars. Hoeveel is het dan nog waard?

„Dat is inderdaad een zwak punt. Maar er staat ook, dat je er alles aan moet doen om anderen van het gebruik van clustermunitie te doen afzien. De Britten hebben toegezegd dat inderdaad te doen, in hun operaties met de Amerikanen.” Een roulerende kerngroep van landen moet daarop toezicht houden.

Bovendien is er een taboe gecreëerd. Struyk: „Het is voortaan onaanvaardbaar om clustermunitie te gebruiken. Dat geldt ook voor de landen die niet tekenen, zoals de VS: in Afghanistan gebruiken ze geen clusterbommen meer. Ze weten dat ze dan aan de schandpaal genageld worden.”

Je ziet het aan de reactie van Rusland, zegt Struyk: „Dat wringt zich in allerlei bochten om te ontkennen dat ze clusterbommen heeft gebruikt in Georgië. Bij een van die bombardementen kwam in Gori de Nederlandse journalist Stan Storimans om. Dat is inmiddels door verschillende ngo’s vastgesteld, maar ze blijven ontkennen. Een aantal jaren geleden zouden ze zeggen, ja, we gebruikten clusterbommen, en wat dan nog?”

Georgië, dat ook clustermunitie inzette tijdens de oorlog in augustus, heeft een beleefde e-mail gestuurd naar ’Oslo’: helaas moeten we bekennen dat we clustermunitie hebben gebruikt. Het land ondertekent nu niet, wel volgend jaar. Dat is misschien te verklaren door de druk vanuit Amerika, meent Struyk. Maar Afghanistan, ook nauw verbonden met de VS, tekent onverwacht wel. „Veel slachtoffers die nu op de conferentie getuigen, komen uit Afghanistan.”

De nieuw gekozen president van de VS, Barack Obama, stemde in 2006 tegen het gebruik van clusterbommen in bewoonde gebieden. Struyk: „Hij zegt niet letterlijk dat hij het verdrag zal ondertekenen, maar wel dat hoe clusterbommen nu gebruikt worden onacceptabel is. Dat biedt een kleine opening.”

(Trouw) Beeld AFP
(Trouw)Beeld AFP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden