Geen uitvaart na euthanasie, zegt de priester

Een terminale patiënt die voor euthanasie koos, kon in Kaatsheuvel geen kerkelijke uitvaart krijgen. Het beleid van het bisdom Den Bosch lijkt illustratief voor de hele Nederlandse kerkprovincie. Een katholieke Brabantse dorpsarts komt in opstand.

Binnen korte tijd was het gebeurd. Een jaar nadat bij een 35-jarige inwoner van Kaatsheuvel een ongeneeslijke progressieve spierziekte was geconstateerd, zette de terminale fase in. Armen en benen lieten het afweten, praten en slikken gingen steeds moeizamer. Op het laatst kon de patiënt alleen nog maar ademen door met de hand de kin te ondersteunen. In overleg met partner en familie werd gekozen voor euthanasie. Daarna zou een kerkelijke begrafenis moeten plaatsvinden in de H. H. Martelaren van Gorkum. Maar dat laatste ging niet door. Pastoor J. Groos weigerde.

In zijn pastorie in de Brabantse gemeente vertelt de 63-jarige geestelijke dat hij nog steeds achter zijn besluit staat. „Natuurlijk was het moeilijk om ’nee’ te verkopen aan deze hevig lijdende mens, maar het was voor mij nóg moeilijker geweest om op het verzoek in te gaan. De rooms-katholieke kerk is tegen euthanasie omdat, zoals paus Johannes Paulus II in zijn encycliek Evangelium Vitae schreef, we geen dodende mensen moeten worden. Ik kón in geweten niet anders dan een kerkelijke uitvaart weigeren. Het is het enige machtsmiddel dat we als kerk hebben.”

De priester herinnert zich dat toen de familie hem in het hospice vertelde dat een dag later euthanasie zou worden toegepast, hij zich totaal overrompeld voelde. „Ik heb iets dergelijks in mijn twintigjarige loopbaan als priester niet eerder meegemaakt. Als deze mensen zich in de kou voelen gezet door de kerk, kan ik daarvoor enig begrip opbrengen, maar wat moeten wij als priesters? Men kan van ons toch niet verwachten dat we de visie van de wereldkerk gaan ondergraven?! Nu is het euthanasie, straks de pil van Drion, we zijn bang dat het steeds verder gaat.”

De houding van de pastoor heeft in midden-Brabant het nodige losgemaakt.

De familie van de overledene, die een partner en een driejarig zoontje naliet, heeft zich bewust buiten de publiciteit gehouden, maar hun huisarts vindt dat de rk kerk zich humaner moest gedragen.

„Deze mensen hebben zich bot behandeld gevoeld door de pastoor”, zegt dokter Mick Raeven (62) in zijn praktijk in Loon op Zand. „Ze zaten misschien niet elke zondag in de kerk, maar ze voelden zich wel katholiek en waren voor het altaar getrouwd. Het afscheid van het leven wilden ze ook graag in de kerk gedenken. Dat is hun niet vergund geweest. Ze hebben boos en verdrietig hun toevlucht moeten nemen tot het crematorium, zonder enig kerkelijk ritueel.”

Het is in Brabant niet de eerste keer dat het schrappen van een requiemmis wegens euthanasie leidt tot perspublicaties. In 2002 verscheen het bericht dat Toos Timmermans uit Eindhoven geen kerkelijke uitvaart kon krijgen. De twee priesters van de H. Hartkerk die de familie de deur hadden gewezen, kregen volop steun van bisschop A. Hurkmans van ’s-Hertogenbosch. „Een priester moet zo lang mogelijk blijven zoeken naar een weg ten leven en alternatieven aanbieden. Maar als iemand blijft kiezen voor actieve euthanasie dan denk ik dat een priester zich respectvol moet terugtrekken”, sprak de bisschop in februari dat jaar bij Kruispunt (KRO/RKK). Ná de euthanasie is er volgens Hurkmans sprake van een ’nieuwe situatie’. „Dan kan er iets van berouw aan de oppervlakte komen en heeft de gelovige recht op een kerkelijke uitvaart.”

Raeven – katholiek, maar niet praktiserend – noemt dat een hypocriet standpunt. „Veel terminale patiënten vinden het belangrijk om bij leven de begrafenis te regelen, met de partner, het gezin en de pastoor erbij. Voor de patiënt is het een enorme opluchting als hij weet dat het goed zit met de uitvaart. Misschien kan hij zelfs dan pas rustig sterven.”

De huisarts en palliatief consulent weet dat veel inwoners van het katholieke Brabant bij het naderend levenseinde hopen op een kerk met een menselijk gezicht, een liefdevol instituut van medeleven en troost. „De kerk hoeft haar standpunt over euthanasie niet te veranderen, maar ze moet bij iemand die zij ziet als een dief niet de hand afhakken. Overlijden is al erg genoeg, daar hoeft niet nog een straf bovenop.”

Volgens Raeven blijven de kerkelijke moeilijkheden rond euthanasie niet beperkt tot die paar zaken die de (Brabantse) pers halen. „Euthanasie komt gelukkig niet vaak voor, maar ik weet uit eigen ervaring én uit verhalen van collega-artsen dat er genoeg Brabanders zijn die uit angst voor de kerk maar niet voor euthanasie kiezen. Vooral oudere Brabanders zijn nog altijd erg gevoelig voor wat mijnheer pastoor vindt. Anderen zien geen andere uitweg dan de priester onkundig te houden. Ik heb als scen-arts (die moet beoordelen of een euthanasietoewijzing van een collega voldoet aan de juridische zorgvuldigheidseisen, red.) meegemaakt dat mensen zich eerst door een onwetende priester lieten bedienen, vervolgens euthanasie kregen en tot slot een kerkelijke begrafenis. Wil de kerk leven met ’wat niet weet wat niet deert?”

Raeven zou graag meer kerkelijke openheid zien in plaats van vasthouden aan ’oude opvattingen en regels’. Onder de kop ’De kerk kan wreed en harteloos zijn’ vroeg hij zich in het Brabants Dagblad af of euthanasie wel altijd kan worden beschouwd als een ingrijpen in een natuurlijk proces. „Bij de huidige stand van de medische wetenschap worden zeer veel patiënten veel langer in leven gehouden dan de natuur zelf aangeeft. Is ingrijpen in deze lijdensverlenging niet een daad die direct voortvloeit uit eerder medisch handelen in plaats van beïnvloeding van een natuurlijk proces?”

Op zijn stuk in de regionale krant ontving de Brabantse dorpsarts zo’n tien reacties van pastores. „En allemaal positief, hoor. Eentje stelde zelfs voor om een poule te vormen van pastores die wél willen begraven na euthanasie.”

Pastor Frans Hendriks (61) uit Tilburg lijkt dat een goed idee. De ge pensioneerd geestelijk verzorger kan geen begrip opbrengen voor het strikte standpunt van bisschop Hurkmans. „De vraag is niet of een priester voor of tegen euthanasie is, maar of hij een parochiaan na euthanasie de laatste eer moet bewijzen. Wat mij betreft is het antwoord ja. Als pastor moet je náást de mensen gaan staan en je niet blindstaren op wat paus en bisschoppen vinden.”

Hij erkent dat hij in zijn tijd als ziekenhuispastor in Breda katholieken kerkelijk heeft begraven na euthanasie. „Ik heb in het bisdom Breda nooit gehoord over moeilijkheden op dit terrein. In het bisdom Den Bosch destemeer. In Tilburg zijn er problemen geweest, in Eindhoven en nu weer in Kaatsheuvel. Het zijn vooral de – jonge – afgestudeerden van de nieuwe priesteropleiding St. Janscentrum in ’s-Hertogenbosch die zich zo orthodox opstellen. Oudere priesters, die de vooruitstrevende bisschoppen Bekkers en Bluyssen nog hebben meegemaakt, handelen vaak pastoraler.”

Hendriks maakt gewag van een geladen atmosfeer in het bisdom Den Bosch. „Veel pastores durven hun mond niet open te doen uit angst voor Hurkmans. Een akelige sfeer. Moeten we straks uit berouw monumenten gaan oprichten voor mensen die een kerkelijke uitvaart is geweigerd, zoals we monumenten hebben geplaatst voor ongedoopte kinderen die vroeger niet in gewijde aarde mochten worden begraven? Ik hoop dat het niet zo ver komt en dat het bisdom iets doet met de noodkreet van Raeven.”

Bisschop Hurkmans laat in een reactie op die oproep weten dat een pastor in de huidige praktijk veelal wordt beschouwd ’als een van de dienstverleners rondom de uitvaart, waarbij niet altijd sprake is van een langdurige relatie met de stervende’. Hoewel de pastor ’liefdevol en begrijpend’ moet zijn, kan de vraag naar euthanasie hem in gewetensnood brengen, vindt het bisdom. „Een afwijzing van de wensen van de stervende en zijn familie wordt daarbij, ook al is de communicatie eerlijk, veelal als teleurstellend ervaren”, zo is het bisdom zich bewust.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden