Geen psalmen en gezangen bij Terwal Jonge organist is verslingerd aan de improvisatiekunst

Ook deze zomer verzorgen talloze organisten weer evenzovele concerten in Nederland. Dit is het tweede portret in een serie over musici op de orgelbank. De eerste voorronde met negen kandidaten is op 7 juli (om 14, 16.15 en 20.15 uur) in de Grote Kerk te Haarlem. Op 8 juli om 17 en 20.15 uur worden zes of zeven deelnemers voor een tweede voorronde uitgenodigd door de jury die bestaat uit Rupert Frieberger (Linz), Naji Hakim (Parijs, organist Sacre Coeur), Oleg Jantchenko (Moskou), Jan Jongepier en Wim de Ruiter (componist/ organist). Op 9 juli om 20.15 uur is de finale met drie of vier deelnemers.

"Die indrukken combineer ik om zo een soort verhaal te construeren. Vervolgens analyseer ik dat verhaal: wat zijn de specifieke kenmerken van wat ik te zeggen heb. Wanneer me dat duidelijk voor de geest staat, zoek ik een passende vorm om al improviserend te vertellen."

Filosofie op de orgelbank? Ja en nee. John Terwal, die morgen voor de tweede keer meedoet aan het Haarlemse Improvisatie-concours, weet heel precies te formuleren hoe hij over improviseren denkt. Maar daar blijft het niet bij: hij toetst voortdurend zijn ideeen op hun praktische waarde. Twee jaar geleden was Terwal redelijk succesvol in Haarlem. Hij bereikte de finale.

Anders dan gebruikelijk bij deelnemers aan het tweejaarlijkse concours, heeft hij zich opnieuw aangemeld. Waarom? "Omdat ik het in zekere zin aan mezelf verplicht ben. Het is mijn droom, ooit niet meer afhankelijk te zijn van de smaak van het publiek. Het liefst zou ik me toeleggen op improvisatie en het vertolken van hedendaagse orgelmuziek. Dat is nu eenmaal niet wat het doorsnee publiek waardeert. Door mee te doen aan het concours hoop ik op wat meer naamsbekendheid. Dat vergroot de kans om op concerten te mogen spelen wat ik zelf graag wil."

Het Improvisatieconcours is onderdeel van het Internationaal orgelfestival Haarlem, waar tal van gerenommeerde musici aan meewerken. Winnaars van het Improvisatieconcours kunnen behalve een geldprijs van 7500 gulden, internationale aandacht krijgen. Wanneer John Terwal de wedstrijd wint, is dat voor hem een belangrijke stap in de richting van zijn ideaal.

Behelpen

Vanzelfsprekend is het concours niet zijn enige hoop op een betere toekomst. Zo heeft hij plannen om in eigen beheer een cd op te nemen. "Die wil ik geheel wijden aan de kunst van het improviseren. Dat betekent niet dat ik alleen maar heel moderne dingen wil doen. Ik wil ook stijl-improvisaties opnemen, bijvoorbeeld in de stijl van Buxtehude."

Voorlopig heeft John Terwal het geld niet om deze plannen uit te voeren. "Dat is kenmerkend voor de situatie van veel jonge organisten" , legt hij uit. "Voor mij is het extra vervelend omdat ik niet verbonden ben aan een kerk. Daardoor moet ik me behelpen met een electronisch instrument. Gelukkig is een van mijn leerlingen kerkorganist. Hij heeft het voor elkaar gekregen dat ik regelmatig op een 'zijn' orgel kan studeren."

Toch vindt Terwal die omstandigheid niet alleen maar ongemakkelijk. Volgens hem zou het de orgelcultuur ten goede komen wanneer orgel en kerk niet langer een tweeeenheid vormden. Dat hangt samen met zijn opvattingen over zijn vak. "Zoals een schilder verf nodig heeft om zijn verhaal te vertellen, zo heb ik het orgel nodig. En net als een schilder in zijn expressie wordt gehinderd door vastgeroeste ideeen over schilderkunst, zo word ik gehinderd door de religieuze sfeer die nog altijd om het orgel hangt."

Geen psalmen en gezangen dus voor Terwal. Dat betekent dat zijn stijl grondig moet afwijken van wat gebruikelijk is. Gevraagd naar de kenmerken van zijn stijl zegt hij: "Een recensent heeft ooit gezegd dat ik de percussionist onder de organisten ben. Daar zit wel iets in. Ik ben vaak op zoek naar ritmisch ingewikkelde patronen. Spelen met maatsoorten, met verschillende ritmen ligt mij wel."

Hoogtepunten

"Een ander kenmerk van mijn improvisaties is, dat ik hoogtepunten duidelijk aangeef. Dat kan zijn door in een luide registratie clusters te spelen. (Een cluster is een samenklank, die wordt bereikt door meerdere, vlak naast elkaar liggende toetsen tegelijk aan te slaan - red.) Een andere mogelijkheid is, slechts een toon gedurende langere tijd te laten klinken. Het voordeel van dergelijke hoogtepunten is, dat je de luisteraar houvast biedt: je bouwt iets op, om het vervolgens af te ronden en door te gaan met een volgend idee. Vooral de improvisaties die Anton Heiller in 1977 in de Grote Kerk van Zwolle heeft opgenomen, hebben me wat dat betreft veel geleerd."

In Zwolle geboren en getogen, is hij als het ware opgegroeid met het monumentale Schnitger-orgel in de Grote Kerk. Het leidde uiteindelijk tot een conservatoriumopleiding in Utrecht. Onder leiding van Jan Welmers wierp Terwal zich er van meet aan op de studie van improvisatietechnieken. Aardig detail is, dat daarbij onder meer Sweelincks Psalm 140 werd gebruikt. "In psalm 140 past Sweelinck namelijk een fantastische vorm van ritmische ontwikkeling toe. Haast onmerkbaar verwisselt hij kwartnoten voor achtste en zestiende noten. Enorm knap en voor een improvisator heel leerzaam."

Vanzelfsprekend is improviseren niet het enige wat Terwal bezighoudt. Ook barokmuziek heeft zijn warme belangstelling. Alleen romantische muziek kan hij niet uitstaan. Hij spreekt over "dat suikergoed van Mendelssohn" , en "die zeikerige melodieen van Liszt" . Oordelend over Regers muziek zegt hij: "Die notenmassa's zeggen toch niets? Je krijgt de tijd niet om elke harmonische verandering tot je te laten doordringen." Aan de andere kant bewondert hij componisten als Reger. "Ze deden toch dingen die ongebruikelijk waren. En dat dwingt bij mij altijd weer respect af."

Wie John Terwal wil horen, is in zekere zin verplicht het Internationaal Improvisatieconcours bij te wonen. In het kader van zijn voorbereidingen op het concours wees Terwal alle uitnodigingen voor concerten deze zomer af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden