Geen oog voor racisme in de VS

IN het spoor van kuyper | In 1898 maakte Abraham Kuyper een reis door de VS. Hij bewonderde het land om zijn burgerrechten en de rol van religie. Historicus George Harinck reisde Kuyper achterna. De laatste aflevering van een serie.

Abraham Kuyper was in de Nederlandse politiek een populist met principes: hij betrok als eerste politicus de gewone man bij zijn antirevolutionaire politieke streven in Den Haag. Daarvoor gebruikte hij zijn krant De Standaard, waarin hij als een van de eersten journalistiek verslag deed over wat er aan het Binnenhof aan de orde was. En tijdens verkiezingscampagnes zocht hij de mensen op in de steden en dorpen om ze met zijn toespraken te bezielen.

Kuyper - oprichter van de Anti-Revolutionaire Partij en de Vrije Universiteit, van 1901 tot 1905 minister-president - herkende zich dus wel in de Amerikaanse politici die in verkiezingstijd per trein stad en land afreisden om toespraken te houden, soms meer dan vijf per dag. Veel tijd om onder de kiezers te verkeren was er meestal niet, de trein vertrok na een uurtje alweer naar de volgende pleisterplaats.

Kuyper had in Amerika, anders dan in Nederland, wél tijd. Hij reisde per trein, destijds het equivalent van ons vliegtuig, door het land en had alle tijd om op stations, in wachtkamers en in de rijtuigen rond te kijken en mensen te spreken. Daar kreeg hij een kijkje in de Amerikaanse samenleving. Niet in de luxe hotels waar hij verbleef en ook nog niet op de bijeenkomsten waar hij sprak. In de hotels ontmoette hij bijvoorbeeld geen Afro-Amerikaanse gasten, en naar zijn toespraken kwamen alleen Nederlanders of blanke Amerikanen uit de hogere klasse.

'Hartelijke jongens'

Van de 75 miljoen Amerikanen waren er rond 1900 bijna 9 miljoen Afro-Amerikaans, zo'n 12 procent van de bevolking. In Nederland was Kuyper sporadisch zwarte mensen tegengekomen. Zo iemand viel hier op. Nog in 1928 liep Hengelo uit om een huwelijkssluiting tussen een zwarte man en vrouw te zien. Maar in Amerika ontmoette hij telkens Afro-Amerikanen. 'Behalve de conducteurs zijn overal zwarte knechtjes, om voor je te zorgen. Lieve hartelijke jongens, blij met een 'goeden avond', schreef hij zijn vrouw in oktober. En: 'In een spoortrein sprak ik voor het eerst even met een zwarte dame. Je weet niet hoe beleefd en deftig die zijn, fijne manieren, en een stem, zo half zingend, of ze een vogeltje in de keel hebben. Maar overigens wansmaak in kleding, juwelen en goud.'

Ras was destijds in Den Haag geen politiek onderwerp. Dat was in Amerika wel anders. Toen Kuyper daar was, brak een van de hevigste rassenrellen uit van vóór 1950. In Wilmington in North Carolina stak een blanke menigte op 10 november 1898 het kantoor van een zwarte krant in brand, omdat de stad bij verkiezingen een bestuur van blanken en zwarten had gekregen. Verscheidene Afro-Amerikanen kwamen om het leven en velen vluchtten. De rassenrellen hielden een paar dagen aan, en tevergeefs werd de hulp van president William McKinley ingeroepen.

Kuyper volgde het nieuws over Wilmington als een politiek probleem: hoe de rassentegenstellingen te beheersen? Hij zag een samenleving waarin de zwarten weliswaar vrij waren van slavernij, maar de gevolgen ervan nog droegen. Ze waren naar zijn oordeel vanwege hun eertijdse slavenbestaan onevenwichtig: te serviel of juist parvenu's met hun bling-bling.

Hij sprak met Afro-Amerikanen en zocht ze op, maar reisde niet door het diepe zuiden van Amerika, waar de meeste zwarten woonden en waar nieuwe wetgeving hen alsnog stelselmatig apart zette en daarmee achterstelde. Hij mengde zich niet in de discussie in de zwarte gemeenschap over de beste manier om aan deze achterstelling te ontkomen: door via beschaving en onderwijs 'acceptabel' te worden voor de blanke meerderheid, of door de strijdbijl op te nemen tegen de wettelijke segregatie, en de blanken te dwingen tot gelijke behandeling. Kuyper opteerde, net zoals vrijwel alle blanken in zijn dagen, voor de eerste manier. Een actief standpunt nam hij echter niet in. Hij had geen oog voor het racisme in de samenleving.

Rassenscheiding en de kerk

Merkwaardig genoeg keerde hij zich wél tegen segregatie in de kerk. Concreet speelde dit probleem op het zendingsveld en in Indië. In 1896 had Kuyper de koers uitgezet voor de zending van de gereformeerde kerken en daarbij expliciet gesteld, dat een scheiding in de kerk op grond van ras of beschaving niet was toegestaan. Alleen een verschil in leer of in taal kon een reden zijn om apart te kerken. In een discussie over segregatie in een gereformeerde kerk in Batavia (Jakarta) koos hij dan ook partij voor de tegenstanders ervan.

De blanke superioriteit wekte geen onbehagen bij Kuyper, maar de superioriteit van de Verenigde Staten baarde hem zorgen. In de internationale politiek kwam Kuyper op voor de zelfstandigheid van kleine landen die hij als het zout in de wereldpolitieke pap beschouwde. Grote landen wees hij op hun morele verantwoordelijkheid om het recht van de kleine te beschermen. Dat was in 1898 in het geval van Engeland tegen dovemansoren gezegd. Die wereldmacht trad het recht met voeten en dreigde bijvoorbeeld in Zuid-Afrika de nauw met Nederland verwante zelfstandige Boerenrepublieken van de kaart te vegen. Kuyper keerde zich daar fel tegen.

In de Verenigde Staten ontmoette hij zijn oud-catechisant Van der Hoogt, die een hoge politieke post bekleedde en in de VS een agent van de Boeren was. Hij regelde dat Kuyper een bezoek kon brengen aan de Amerikaanse president McKinley om voor de zaak van de Boeren te pleiten. Daarmee was Kuyper vermoedelijk de eerste Nederlandse politicus die het Witte Huis bezocht.

Kuyper had in Amerika een rokkostuum aangeschaft, omdat die dracht in de betere kringen gebruikelijk was bij officiële gebeurtenissen. Dat trok hij aan voor zijn bezoek aan de president. Zijn vrouw was bezorgd dat de pracht en praal haar man naar het hoofd zouden stijgen, maar Kuyper stelde haar gerust: 'Wees niet bang, lieverd, dat ik verwend zal zijn. Ik weet hoog, ik weet ook gewoon te leven.' Zo uitgedost betrad Kuyper op de ochtend van 30 november 1898 de beroemde ambtswoning van de president aan de Pennsylvania Avenue te Washington. 'Ik antichambreerde, natuurlijk in pontificaal, een goed kwartier en werd toen bij de president toegelaten', schreef hj zijn vrouw. 'Een vriendelijk man, met wie ik vooral over de Transvaal sprak, daar ik bang ben, dat de Transvaal aan de liefde voor Engeland zal worden opgeofferd.'

Het gesprek over de Boerenrepublieken stelde Kuyper teleur. Van een in zijn ogen calvinistisch land als Amerika had hij een sterk moreel besef verwacht, ook als het om de internationale politiek ging. Maar Engeland had bij de VS al bedongen dat het land zich niet in de Britse politiek in Zuid-Afrika zou mengen. Kuyper noemde McKinley in zijn boek 'Varia Americana' weliswaar 'een man des gebeds', maar vanwege deze teleurstellende opstelling ook een 'zwakke leider'.

undefined

Imperialistisch

Wat de zaak nog erger maakte: de VS was zelf ook imperialistisch. McKinley had hem begroet met de woorden: 'We are neighbours'. Buren? Jazeker, Amerika had net de Filippijnen bezet en dat land grensde aan Nederlands-Indië. Voor Kuyper was de tijdelijke bezetting van de Filippijnen een noodzakelijk kwaad om Spanje er te verdrijven, maar hij wist dat het Amerikaanse bedrijfsleven aasde op nieuwe handelsmogelijkheden - Indië had olie en rubber. Zou de VS zich blijvend in het Verre Oosten vestigen?

Kuyper vertrouwde McKinley op dit punt niet. Hij verliet het Witte Huis dus niet opgewekt, maar ondanks de schaduwzijden bleef hij de Verenigde Staten als het land van de religievrijheid en de daaruit voortvloeiende burgerlijke vrijheden in zijn armen sluiten, for better or for worse.

undefined

Documentaire-reeks

Dit is de laatste aflevering in de vierdelige verhalenreeks die George Harinck schreef naar aanleiding van de door hem gepresenteerde tv-documentairereeks 'Varia Americana. In de voetsporen van Abraham Kuyper' (Ikon/EO). Morgen is de vierde en laatste aflevering van de serie te zien, om 20.30 uur op NPO2. Bij uitgeverij Bert Bakker is een gelijknamig boek bij de serie verschenen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden