UPDATE

Geen meerderheid voor kabinet in Eerste Kamer

Voor het eerst gingen de lijsttrekkers van de Eerste Kamer dit jaar voor de verkiezingen met elkaar in debat. Op de foto v.l.n.r. Jan Bruijn (VVD), Elco Brinkman (CDA) en Thom de Graaf (D66).Beeld anp

Ondanks alle eetafspraken en onderonsjes is het de coalitie niet gelukt om een meerderheid in de Eerste Kamer te behouden. Een domper voor de VVD en PvdA, maar veel gedonder levert het de partijen niet op, zegt chef politiek Bart Zuidervaart. "De grootste hervormingen zijn inmiddels al doorgevoerd." Premier Rutte zei in een reactie op de uitslag "ervan overtuigd te zijn dat voor verstandig beleid altijd meerderheden zijn te vinden".

Maar dat zou Rutte nog kunnen tegenvallen, waarschuwden de fractievoorzitters van het CDA en D66 in de Tweede Kamer, Sybrand Buma en Alexander Pechtold, vanavond in het televisieprogramma Nieuwsuur.

Buma en Pechtold zijn vast van plan de nu ontstane situatie uit te buiten en stellen voorwaarden aan eventuele steun voor nieuwe kabinetsplannen. Het CDA wil dat het kabinet deze week duidelijk maakt dat de gaskraan in Groningen verder dichtgaat. D66 wil dat het kabinet snel komt met een plan om de belastingen te verlagen, vereenvoudigen en te vergroenen.

Volgens Pechtold kan premier Mark Rutte nergens op rekenen. Hij verwijt Rutte een 'misplaatste gemakzucht' in zijn houding over zijn minderheid in de Senaat. Oproepen van de premier aan partijen om zich verantwoordelijk te gedragen, zijn 'heel apart', zei Buma. "De premier was zelf de man die voor de verkiezingen zei dat iedereen er 1000 euro bij krijgt, om vervolgens de belastingen te verhogen."

Uitslag: geen meerderheid
Uit de uitslag van de Eerste Kamerverkiezingen bleek vanmiddag dat de regeringspartijen VVD en PvdA (13 en 8 zetels), samen met de constructieve oppositie geen meerderheid meer hebben in de Senaat. Het aantal zetels voor D66 (10), ChristenUnie (3) en SGP (2) brengt het totaal van de zogeheten 'C5' - het verbond met de constructieve oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP - op 36. Dat zijn er twee minder dan de huidige 38 in de 75 zetels tellende Eerste Kamer.

Het wegvallen van dit verbond is niet funest voor de resterende plannen van het kabinet, stelt Zuidervaart. "Die samenwerking ontstond in 2013, nadat het pensioenplan werd afgeschoten door de Eerste Kamer. Het kabinet realiseerde zich toen de noodzaak om van tevoren afspraken te maken met de oppositie. Maar de grote hervormingen die op die manier tot stand zijn gekomen, zoals het woonakkoord en zorgakkoord, liggen inmiddels achter ons."

Het kabinet heeft eigenlijk nog maar één grote klus te klaren: de herziening van het belastingstelsel. "Maar daarover praat de coalitie met alle partijen", zegt Zuidervaart. "Ze zijn daarvoor niet afhankelijk van de constructieve oppositie. Het komt nu dus weer aan op het parlementaire handwerk."

Strategisch stemmen
De 570 Statenleden stemden dinsdag in hun provinciehuis tijdens een vergadering die werd voorgezeten door de commissaris van de Koning. De Kiesraad maakte om 16.00 uur de officiële uitslag bekend in de Eerste Kamer. Naast de 36 zetels voor de C5 haalt het CDA 12 zetels, de PVV en SP allebei 9, GroenLinks 4, de 50Plus Partij 2, de Partij voor de Dieren 2 en de Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF) 1. De nieuwe Eerste Kamer wordt op 9 juni geïnstalleerd.

Een stem uit een provincie met veel inwoners weegt zwaarder dan een stem uit een kleine provincie. Statenleden zijn niet verplicht om op hun eigen partij te stemmen. Soms komt het beter uit om strategisch op een ander te stemmen, zodat de coalitie of de oppositie een extra zetel kan krijgen.

Gevoelig voor onderhandelingen
Critici blijven wijzen op de nadelen van de huidige verkiezing van de Eerste Kamer. Omdat de groep Statenleden die de samenstelling bepaalt relatief klein is, is de verkiezing gevoelig voor onderhandelingen over stemgedrag. Ook nu werd in de luwte weer volop aan Statenleden getrokken, terwijl het ronselen van stemmen voor andere verkiezingen juist uit den boze is.

Het risico van dit ondoorzichtige stemmengeschuif is bovendien dat de nieuwe Eerste Kamer niet één op één de keuze van de kiezer weerspiegelt, terwijl die in maart toch naar de stembus is gegaan met het idee iets te zeggen te hebben.

'Verstandig beleid'
In een reactie op de uitslag zei premier Rutte dat het kabinet, ook nu het niet meer op een meerderheid in de Eerste Kamer kan rekenen, gewoon door moet werken aan het herstel van de economie. "De afgelopen periode had het kabinet bij het werken aan het herstel ook geen meerderheid in de Senaat", aldus Rutte. "Ik ben ervan overtuigd dat voor verstandig beleid altijd meerderheden zijn te vinden''.

VVD-er Rutte wees erop dat Nederland een hele moeilijke tijd achter de rug heeft, met een oplopende werkloosheid en slechte economische cijfers. "We hebben ook allemaal gezien hoe belangrijk het is dat de hervormingen en bezuinigingen, dat al die maatregelen genomen werden. Wat we moeten doen, nu we door de crisis heenkomen, nu het beter gaat, nu het beleid begint te werken, is de komende jaren verder vormgeven aan dat herstel met verstandig beleid", zei de premier.

Premier Rutte staat de pers te woord na de uitslag van de verkiezingen.Beeld anp

Op links de grootste
De Socialistische Partij SP noemde het een historische dag. "Wij zijn nu de grootste partij op links. Dat is uniek, dat hebben we nooit eerder gehad", zei SP-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, Tiny Kox. "Het legt een grote verantwoordelijkheid op ons. Met negen zetels maak je hier mede de dienst uit. Er zullen steeds meer coalities nodig zijn als de wetsvoorstellen omstreden zijn. Dat is een plezierig vooruitzicht", aldus Kox.

Ook Emile Roemer, SP-fractieleider in de Tweede Kamer, reageerde opgetogen op de veranderde stemverhouding en waarschuwde Rutte maar alvast dat de SP haar huid duur zal verkopen tijdens komende onderhandelingen. "Laat het kabinet daarbij vooral over de linkerschouder kijken. Bij de onderhandelingen voor het belastingstelsel wil ik zo lang mogelijk aan tafel zitten om er zoveel mogelijk uit te slepen", zei Roemer.

Grootste verliezer
Coalitiepartij PvdA is met een min van zes zetels de grootste verliezer van de Senaatsverkiezingen. "We wisten dat deze uitslag er aankwam, maar dit blijft een heel pijnlijk verlies voor de PvdA", zei Eerste Kamer-fractievoorzitter Marleen Barth. "Dit is extra reden om heel hard aan het werk te gaan en we zijn erg gemotiveerd om aan de slag te gaan en de idealen van de PvdA een beetje te helpen verwezenlijken.''

Diederik Samsom, fractieleider van de PvdA in de Tweede Kamer, keek vooruit naar de wijziging van het belastingstelsel. "De belastingherziening wordt belangrijk. Daar moeten we een zo breed mogelijk draagvlak in de Kamer voor vinden. GroenLinks en het CDA hebben in het verleden wetten gesteund, ze kunnen het kabinet ook in de toekomst weer steunen.''

Maar beide oppositiepartijen houden hun kaarten vooralsnog tegen de borst. Fractieleider Jesse Klaver van GroenLinks, dat een zetel verloor: "Er wordt met ons gesproken over een nieuw belastingstelsel. Maar wij willen meer ambitie van dit kabinet, er moet nog veel veranderen in Nederland en het lijkt erop dat ze op de rem staan en dat is niet goed.''

CDA-fractievoorzitter Buma benadrukte in een eerste reactie vanmiddag de onafhankelijke positie van zijn partij. "Het CDA blijft op de inhoud oppositie voeren. We hebben geen deal in de Tweede Kamer. Die is er niet en komt er ook niet. We gaan het kabinet onafhankelijk controleren.'' Het CDA won een zetel en blijft de grootste oppositiepartij.

Fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma: CDA blijft op de inhoud oppositie voeren.Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden