Geen lesje, maar een mentaliteit

Burgerschap moet op school meer aandacht krijgen. Maar wat is een goede les in burgerschap? Scholen moeten het nog ontdekken.

Wat is een democratie en welke waarden draagt ze? Hoe ga je in dialoog met iemand die anders denkt dan jij? Hoe draag jij bij aan de samenleving? Het zijn grote vragen, waarover kinderen al op de basisschool moeten leren nadenken. In een internationaal onderzoek uit 2009 scoorden Nederlandse leerlingen zwak als het gaat om kennis van democratie en het omgaan met minderheden. Komend schooljaar zal dit onderzoek worden herhaald. Zullen de inspanningen op scholen dat dan hebben veranderd?

undefined

Krachtbronnen

Openbare basisschool De Rietput in het pittoreske, vroegmiddeleeuwse stadje Heukelum experimenteert met een lespakket dat aandacht voor actief burgerschap, levensbeschouwing en sociaal-emotionele ontwikkeling combineert. 'Krachtbronnen' is nog niet op de markt, maar wordt uitgeprobeerd en ontwikkeld door veertig scholen.

In groep zeven/acht heerst rust en overzicht. Meester Coen Warnik geeft zijn wekelijkse halfuurtje 'Krachtbronnen'. Vandaag gaat de les over 'krachten bundelen'. Wat is het verschil tussen 1 + 1 = 2 en 1 + 1 = 3? Vraagt de stem in het openingsfilmpje.

Na het kijken stelt meester Coen nog meer vragen aan de negentien voorbeeldig ogende leerlingen: "Samenwerkende kinderen vind ik heel belangrijk, zoals jullie weten. Is 1+1 ook 3 als je een klasgenoot helpt een moeilijke som op te lossen?" Ja, denkt de elfjarige Ryan: "De één weet iets en de ander ook en als je samenwerkt dan weet je dus meer."

De meeste scholen doen 'iets met burgerschap', maar niet zoals de onderwijsinspectie zou willen. Jaar na jaar constateert de inspectie dat het de scholen maar matig lukt vorm te geven aan burgerschapsonderwijs, terwijl dat bijna tien jaar geleden als opdracht aan scholen werd gegeven: scholen moeten - net als bij rekenen en taal - laten zien wat ze eraan doen en wat de vorderingen van hun leerlingen zijn. Dat laatste lukt veel scholen niet, omdat ze, volgens de inspectie, 'weinig planmatig werken en zich niet richten op leerdoelen'.

De Onderwijsraad schreef er drie jaar geleden een rapport over, met de conclusie dat burgerschap een moeilijke opgave is voor veel scholen. Ze hebben er te weinig kennis van, en zouden extra steun kunnen gebruiken.

Die kennis verwerven begint met onderzoek. Door de Universiteit van Amsterdam is een instrument ontwikkeld waarmee scholen de burgerschapscompetenties van hun leerlingen kunnen volgen. Op dit moment werkt de universiteit intensief samen met vijftig scholen en kijkt naar de bijdrage die zij aan de burgerschapscompetenties van hun leerlingen kunnen leveren. Onderzoekster Ellen Geboers: "Wat maakt dat bepaalde leerlingen goed scoren en anderen niet? Wat doen scholen aan burgerschap en welke invloed heeft dat op de ontwikkeling van leerlingen? We weten dat de persoonlijke achtergrond van de leerling meer invloed heeft op hoe kinderen tegen de wereld aankijken dan de school. Toch kan de rol die de school speelt wel een belangrijke zijn."

Burgerschap is niet iets dat voorbehouden is aan scholen met een specifiek pedagogisch concept of denominatie, benadrukt hoogleraar onderwijskunde Geert ten Dam. Als voormalig voorzitter van de Onderwijsraad schreef zij mee aan diverse rapporten over burgerschap. De Nederlandse bijdrage aan het internationale onderzoek hiernaar coördineert Ten Dam vanuit de Universiteit van Amsterdam. Ook leidt zij het onderzoek naar de burgerschapscompetenties van Nederlandse leerlingen.

Ten Dam: "Uit internationaal onderzoek weten we dat scholen die goed scoren op burgerschap een open klimaat hebben waarin veel ruimte is voor dialoog. En op scholen die letterlijk veel aandacht besteden aan burgerschapsonderwerpen gaan leerlingen met meer kennis over democratie en burgerschap van school af. Een burgerschapsrijke school kan een openbare, protestantse, katholieke of een vernieuwingsschool zijn. Het gaat erom dat de school een stimulerend klimaat heeft en dat leerlingen respectvol met elkaar omgaan."

Eenzelfde uitkomst verwacht Ten Dam van de onderzoeken die nu worden gedaan. Met de hoop dat Nederlandse leerlingen nu meer kennis en vaardigheden hebben om als ruimdenkende, tolerante burgers in een democratie te kunnen staan dan zes jaar geleden.

undefined

Niet bewust

Jeroen Bron, van kenniscentrum SLO, adviseert scholen in het basis- en voortgezet onderwijs bij hun burgerschapstaak. Scholen weten vaak niet wat ze precies moeten doen, ziet Bron. "Burgerschap is een thema dat actueel is gebleven, maar wel telkens anders wordt benaderd. Bij de invoering tien jaar geleden was het een antwoord op de afbraak van de cohesie, en op de problemen in de multiculturele samenleving. De laatste jaren gaat het vaak over radicalisering en conflicthantering, maar komt er ook weer aandacht voor de basiswaarden van de democratische samenleving."

De meeste basisscholen doen al veel aan burgerschap, maar zijn zich daarvan niet altijd bewust, ziet Bron. Ze hebben bijvoorbeeld speciale aandacht voor sociaal-emotionele ontwikkeling, werken vanuit een pedagogische visie waarin wereldoriëntatie en diversiteit belangrijk zijn, of doen veel activiteiten in samenwerking met ouders. Dat valt allemaal onder burgerschap.

Wat Bron betreft moeten basisscholen ook niet meteen grijpen naar nieuwe lespakketten en methoden, maar eerst inventariseren wat ze al doen. "Is er een leerlingenraad, werkt de school al met een methode voor sociaal-emotionele ontwikkeling? Heeft ze een speciale waarde voor de wijk? Wat doet ze al? Wat kan ze versterken? Van daaruit kan de school haar visie op burgerschap benoemen en evalueren."

Juist in deze tijd is het van belang dat scholen leerlingen leren 'overeen te komen dat ze geen overeenstemming hebben', zegt Geert ten Dam. Ze moeten het met elkaar oneens kunnen zijn. "Burgerschapsvorming is niet één recept voor alle scholen. Want een school Amsterdam-West heeft te maken met andere leerlingen en omstandigheden dan een school in een klein dorp. Door ervaringen uit te wisselen kunnen scholen wel van elkaar leren."

Terwijl meester Coen met de kinderen tijdens 'Krachtbronnen' over de Tweede Kamer praat, krijgen zeven leerlingen apart van de rest godsdienstles. Hun ouders hebben de openbare school daarom gevraagd. "In Krachtbronnen is er aandacht voor wereldgodsdiensten, waardoor straks alles aan de beurt komt", zegt de leerkracht. "Dat was de reden dat wij ons als proefschool hebben aangemeld."

undefined

Meester Coen

Maar mist zijn godsdienstgroepje nu niet belangrijke bagage over goed burgerschap? Nee, zegt meester Coen; burgerschap is niet af te tikken in een halfuurtje per week, zegt hij. "Het zit verweven in de hele school. Het zit in de houding van onze leerkrachten, in de manier waarop we elkaar en onze leerlingen aanspreken en hoe we met elkaar omgaan. Je ziet, op onze school zitten overwegend autochtone kinderen. Ze lezen in hun taalboek braaf over Mustafa en buigen zich vervolgens over het lijdend voorwerp. Maar in de werkelijkheid van hun kleine gemeenschap komen ze geen Mustafa tegen. Ik besteed daarom veel tijd aan praten over de actualiteit en vraag ze voortdurend of ze iets herkennen.

"Het lijkt mij belangrijk burgerschapswaarden niet alleen in een vak te vatten, maar in de hele houding terug te laten komen. Het gaat om de momenten waarop het nodig is begrip voor elkaar te tonen, om kennis van de maatschappij op te doen en sociale vaardigheden te oefenen. Dat kan een geschiedenisles zijn, of een ruzie op het schoolplein. Het zou zonde zijn die momenten niet te benutten."

Meester Coen leert groep zeven/acht in Heukelum dat één en één drie is.

Burgerschap is niet af te tikken in een half uurtje per week

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden