Geen koninginnen-Nederlands, maar een vleugje plat Haags

Het zal even wennen zijn, als straks op de Derde Dinsdag van september koning Willem-Alexander de Troonrede uitspreekt. In Onze Taal en ook in een interview in Trouw constateerde de fonoloog en taalkundige Marc van Oostendorp onlangs dat met de abdicatie van Beatrix ook een einde is gekomen aan het 'bijzondere koninginnen-Nederlands' waaraan het volk gedurende een eeuw zo gewend was geraakt. De koning heeft niet die geaffecteerde uitspraak van zijn moeder. Die hele speciale z en s van Beatrix: Willem-Alexander heeft hem niet in huis. Hij spreekt keurig Nederlands, met - volgens Van Oostendorp - in de verte een zweem van plat Haags. Dat krijg je ervan als je door je ouders naar gewone scholen wordt gestuurd.

De koning staat volgens Van Oostendorp met zijn uitspraak van het Nederlands dichter bij het volk dan zijn moeder. En bij de volksvertegenwoordiging, had hij eraan toe kunnen voegen. Althans bij het deel van de volksvertegenwoordiging dat Algemeen Beschaafd Nederlands spreekt. In lang vervlogen tijden was dat standaard-Nederlands het ideaal. En handig ook: zo kon de Fries de Limburger verstaan, en andersom. Maar in dat 'beschaafd' klonk ook iets denigrerends door: alsof wie niet accentloos Nederlands spreekt niet beschaafd is. In de democratiseringsgolf van de jaren zestig ging het ideaal van het ABN ten onder. Sindsdien is eigenlijk ieder accent goed, ook in de Kamer. Wat niet wegneemt dat daar het accentloze Nederlands nog door een hele stoet Kamerleden wordt gesproken. Pia Dijkstra van D66 , de oud-omroepster, is er het perfecte voorbeeld van. Dat ze uit Friesland komt, is niet te horen.

An As
Dat een standaard-uitspraak z'n nut kan hebben, werd bewezen bij de formatie van het kabinet-Balkenende IV. Volgens een gelukkig niet kapotgecheckte anekdote stelde de Limburger Camiel Eurlings, beginnend minister van verkeer en waterstaat, bij de verdeling van de taken aan zijn staatssecretaris Tineke Huizinga voor de 'An As' erbij te doen. Ze ging akkoord, met het idee dat het om een onbeduidende portefeuille ging. Totdat tot haar doordrong dat het de spoorwegen betrof.

Dat je met een zwaar accent verkiezingen kunt winnen, bewees Boer Koekoek in de jaren zestig. Harm van Riel, de VVD-senator, gebruikte zijn Drentse accent als wapen. In de PvdA hield Jeltje van Nieuwenhoven op advies van radioman Tom Pauka het Weststellingwerfse dialect aan. "De wat lijzige monotonie van deze Saksische tongval kan het effect van een langzame verwurging hebben", schreef Trouw-collega Hans Goslinga elf jaar geleden, toen Van Nieuwenhoven zich opwierp als kandidaat-Kamervoorzitter.

Plat Haags
Pim Fortuyn had er destijds een wat andere kijk op. In het AD beschimpte hij Van Nieuwenhoven vanwege haar 'gekloonde dialect'. "Zij beseft niet eens dat ze Algemeen Beschaafd Nederlands moet praten, dat ze dat accent een keer kwijt moet raken. Ze heeft niks bijgeleerd, nul komma nul, alleen politieke slimheid."

Een enkel Kamerlid spreekt nog het geaffecteerde Nederlands, zoals dat vermoedelijk gangbaar was tot ver in de negentiende eeuw, toen de Kamerbankjes werden bevolkt door adel en burgerlijke elite. VVD'er Helma Neppérus is een mooi voorbeeld, maar op koning Willem-Alexander zal ze geen indruk maken. Renate Rubinstein, de vroegere columniste van Vrij Nederland, schreef een boekje over de koning toen hij achttien jaar werd. Met daarin de anekdote dat de prins voor de grap wel eens plat Haags met zijn broers sprak. Toen zijn moeder hem daarover geërgerd aansprak, kreeg ze te horen: "Maar zoals je zelf praat, vind je dat soms normaal?"

Opvallend dialect
Renske Leijten (Poldernederlands)

Sander de Rouwe (Fries)

Henk Kamp (Achterhoeks)

Henk van Gerven (Zeeuws)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden