Geen klas, wel werk als leraar

Er verdwijnen in een paar jaar tijd tweehonderd klassen in Zeeland: te weinig kinderen. En door de pensioengolf dreigt een tekort aan leraren. Daarom houden de scholen er nu meer in dienst dan nodig.

Wat gaat harder: de krimp of de vergrijzing? Gaan er minder kinderen naar school, dan zitten de leraren straks zonder klas. Maar gaan de leraren met pensioen, dan zitten de leerlingen straks zonder juf of meester. Als Zeeland niet oppast, dreigt het allebei te gebeuren. Werkloosheid nu, en een tekort aan leraren op heel korte termijn. "Al in 2018 verwacht ik dat er zoveel leraren met pensioen zijn, dat we er te weinig over hebben", zegt Eric Reekers, directeur van het Transfercentrum Onderwijs Zeeland. "We moeten er dus voor zorgen dat jonge Zeeuwse leraren niet verhuizen naar de Randstad, waar nog steeds volop werk is, of dat ze kiezen voor een baan buiten het onderwijs."

De spagaat waarin het Zeeuwse onderwijs zit, zie je overal in Nederland. Onlangs signaleerde het UWV dat tot 2020 ongeveer 7000 voltijdbanen voor leraren in het basis-en voortgezet onderwijs zullen verdwijnen. Het is het staartje van de krimp die al langer voortwoekert, vooral op de basisscholen. Tussen 2009 en 2013 verdwenen daar 15.000 banen. Er worden minder kinderen geboren en jonge mensen trekken naar de Randstad. Toch zal deze krimp op termijn niet leiden tot grote werkloosheid onder leraren: het UWV verwacht dat de uittocht van gepensioneerde leraren de komende jaren zo groot is, dat zij alleen al in het basisonderwijs 4000 vacatures achterlaten. Het is de vraag hoe die zullen worden ingevuld. Door de verhalen over dreigende werkloosheid en strengere eisen bij de toelating, kiezen steeds minder studenten voor de pabo.

Zeeland is wel een bijzonder geval. In de provincie lagen de onderwijsbanen nooit voor het oprapen, maar tussen 2013 en 2018 verdwijnen volgens Reekers zo'n tweehonderd klassen. In die periode verliezen in Zeeland ook ongeveer driehonderd leraren hun baan, schat hij in. Toch zou het volgens Reekers een cruciale fout zijn om ze allemaal de laan uit te sturen. "We moeten 5 procent van de leraren extra in dienst houden. Alleen dan houden we genoeg personeel vast om in 2018 niet voor problemen te staan."

Maar welke gezonde organisatie kan zich dat veroorloven: personeel in dienst houden waarvoor eigenlijk geen werk is? Na jaren van praten, denken en overleggen, besloten de 23 Zeeuwse schoolbesturen deze zomer de handen ineen te slaan. Of je nu een protestants-christelijke, katholieke, openbare of reformatorische school bent: via een flexpoule kunnen ze in Zeeland gebruikmaken van elkaars 'boventallige' leerkrachten. Reekers: "We hebben er nu zestig leraren in de poule, maar dat moeten er in de toekomst zeker 140 worden."

Jaarcontract

Voor nieuwkomer Chloe de Witte, twee jaar geleden afgestudeerd aan de pabo in Vlissingen, betekende de flexpoule dat de Algemene Basisschool Middelburg het aandurfde haar een jaarcontract te geven, ook al hadden ze haar eigenlijk maar een paar vrijdagen aan het begin van het schooljaar nodig. De Witte was er blij mee, na twee jaar alleen her en der als invalkracht te zijn ingehuurd. Als er op de ABS geen werk is, werkt De Witte op scholen in Borssele en Yerseke. De ABS Middelburg krijgt hiervoor een vergoeding. Ondertussen wordt De Witte ook nog regelmatig in Middelburg opgeroepen. "Zodra daar iemand vertrekt, is Chloe natuurlijk een heel goede kandidaat voor een vast contract", zegt Reekers. "Je filtert kwaliteit eruit." En dat is precies waar De Witte op hoopt.

Het zijn niet alleen de jonge leraren die via de flexpoule aan een baan hopen te komen. Voor de 52-jarige René Flohil was het een manier om een nieuwe wending aan zijn loopbaan te geven. "Ik stond al 25 jaar voor groep 7/8 op dezelfde school in Goes. Op een gegeven moment kreeg ik kinderen in de klas van moeders die ik ook al had gehad. Dan denk je wel: tijd voor wat anders... Bovendien moest ik steeds vaker verantwoording afleggen over mijn manier van werken. Ik had op een gegeven moment elke twee weken een groepsvisitatie! Dat kostte me steeds meer energie, terwijl ik bezig wilde zijn met het vak. Mijn directeur vroeg vorig jaar: is die flexpoule dan niks voor jou? En ik heb meteen toegestemd."

Flohil blijft wel in dienst van hetzelfde schoolbestuur. Maar sinds de zomervakantie werd hij al 'uitgeleend' aan veertien verschillende scholen. Hij moet alles aannemen van het Zeeuws-Vlaamse Cadzand tot aan het Brabantse Bergen op Zoom. "Ik woon in Oostkapelle op Walcheren. Soms hoor ik ook pas diezelfde ochtend, dat ik op een school moet invallen. Het is in Zeeland allemaal niet in de buurt. Maar ja, vroeg opstaan hoort er nu eenmaal bij. Ik zou niet anders meer willen."

De ervaren leraar heeft een filmpje van een half uur over zijn eigen leven en loopbaan gemaakt. Om zich voor te stellen, speelt hij dat voor iedere nieuwe klas af op het digibord. "Ondertussen maak ik dan snel een plattegrond om de namen van de kinderen te leren. Dat kost me meestal weinig moeite. Zo probeer ik zo snel mogelijk een band op te bouwen. Voor mijzelf is het een opluchting dat ik geen eindverantwoordelijkheid meer draag naar schoolleiders of ouders. In groep 7/8 moet je het steeds weer waarmaken. En nu vind ik het ook heerlijk om in groep 5 of 6 les te geven. Die heb ik toch iets eenvoudiger in de hand."

Onderbouw

Chloe de Witte geeft juist weer het liefst les aan de onderbouw. "De kleuters vooral". In haar contract met de ABS in Middelburg heeft ze ook afgesproken dat ze via de flexpoule alleen voor klassen tot en met groep 5 kan worden opgeroepen. "Mijn aanpak is vooral om de kinderen zoveel mogelijk rust te geven en dezelfde regels te gebruiken als hun eigen juf."

De diversiteit van scholen is voor Flohil en De Witte soms wel even wennen. In Bergen op Zoom komen ze grote groepen islamitische leerlingen tegen, die ze in Zeeland nauwelijks hebben, vertelt Flohil. Hij heeft al flink geschakeld tussen de grootte van de klassen. "Ik werk vaak op een school in Yerseke met een groep 7/8 met 32 kinderen. Maar in Oostburg kwam ik ook ineens op een splinternieuwe, prachtige school met drie lokalen. Er zaten 36 kinderen op de hele school, en ik kreeg een groep 7 met vier leerlingen. Wat mij opviel is dat die school volledig gebouwd was op die kleinschaligheid. Sinds ik in de flexpoule zit, leer ik veel meer over onderwijs."

Jarenlang vijf procent meer leraren in dienst houden dan nodig, is eigenlijk alleen verantwoord als er straks ook echt werk voor ze is. Liggen die banen over een jaar vier à vijf inderdaad weer voor het oprapen? Tekorten door de vergrijzing worden in het onderwijs al veel langer verwacht, maar buiten de Randstad bestaat desondanks nog veel werkloosheid. Ton Groot Zwaaftink, voorzitter van het arbeidsmarktplatform primair onderwijs, zegt dat de eerdere inschattingen niet uitkwamen, doordat leraren niet meer kunnen stoppen op hun 57ste; de officiële pensioenleeftijd ligt inmiddels iets boven de 65 jaar. "Door het afschaffen van het prepensioen, hebben we leraren langer kunnen behouden dan verwacht. Maar uiteindelijk loopt dat stuwmeer leeg."

Volgens Groot Zwaaftink is de grote vondst van de flexpoule dat de vele kleine schoolbesturen in Nederland nu samen personeelsbeleid kunnen voeren. Ook in Zuid-Limburg, Utrecht, de Betuwe en Groningen ontstaan regionale transfercenta. "Ze kunnen de personeelskosten delen, samen kennis in huis halen over bijscholing, of over samenwerken met bedrijven of andere scholen in de regio."

Bovendien biedt de gezamenlijke lerarenpoule een oplossing voor een nieuw probleem. Volgens de nieuwe Wet Werk en Zekerheid, die binnenkort niet alleen voor bijzondere maar ook voor openbare scholen in werking treedt, moeten scholen invalkrachten sneller een vast contract aanbieden. Het gaat hierbij niet om mensen als De Witte en Flohil - die in dienst zijn - maar om bijvoorbeeld de ongeveer 400 flexwerkende leraren (zzp'ers) in Zeeland. Reekers: "Stel je voor dat twee scholen die onder hetzelfde bestuur vallen een invalkracht binnen een half jaar drie keer oproepen, wat ze meestal niet van elkaar weten. Dan wordt dat schoolbestuur gezien als de werkgever. Die moet de invaller dan aannemen. Nu we losse invalkrachten ook via het transfercentrum oproepen, kunnen we precies zien of een invaller niet te vaak gevraagd wordt."

Nieuwkomer Chloe de Witte en oudgediende René Flohil geven door de flexpoule les op scholen in heel Zeeland.

'Sinds ik in de flexpoule zit, leer ik veel meer over onderwijs'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden