Geen halve heilige, maar een gewoon mens

In de eerste boeiende week van verhoren in het onderzoek naar de dood van David Kelly lag aanvankelijk de BBC onder vuur. Maar inmiddels is de schijnwerper weer volop gericht op de Britse Labour-regering, die de ambtenaar in zijn laatste weken onder grote druk heeft gezet.

Vooraf was het onderzoek naar de waarschijnlijke zelfmoord van David Kelly al neergezet als een thriller waarin tal van reputaties op het spel stonden. En inderdaad, in de eerste week kwam vrijwel geen hoofdrolspeler ongeschonden uit de strijd. Dat geldt ook voor Kelly zelf, over wie inmiddels ook Britse kranten zonder verdere omwegen durven te schrijven dat hij vlak voor zijn dood in het openbaar heeft gelogen.

De BBC

Op het eerste oog leek de getuigenis van Susan Watts, verslaggever van het tv-programma Newsnight, dodelijk. Niet alleen voor haar radiocollega Andrew Gilligan, maar ook voor de bazen van de publieke omroep. En zo werd er in de Britse pers deze week ook geschreven over haar ontboezemingen van deze week tegenover Lord Hutton.

Watts deed er immers alles aan om te beklemtonen dat haar eigen weergave van gesprekken met David Kelly een volkomen andere was dan die van Gilligan. Zij had bewust niet beweerd dat de claim dat Irak binnen 45 minuten massavernietigingswapens kon afvuren op last van Downing Street in een dossier was verwerkt, terwijl het kantoor van premier Blair heel goed wist dat dit niet klopte. Ook liet zij na om Blairs mediastrateeg Alastair Campbell als hoofdschuldige op te voeren, iets wat Gilligan wel had gedaan.

Watts' kritische bijdrage deed vooral zoveel stof opwaaien omdat vooraf was voorspeld dat zij juist een stevige verdedigingslinie zou opwerpen voor Gilligan en de BBC. Woensdag bleek echter dat de wetenschapsspecialiste daar van meet af aan geen enkele behoefte aan had gehad, en dat zij op kosten van de omroep zelfs een advocate in de arm had genomen om zich te verweren tegen 'aanzienlijke interne druk'.

Niet geheel begrijpelijk is echter waarom Watts deze hevige strijd is aangegaan. Een bandje dat zij maakte van een gesprek met Kelly en zeker de aantekeningen bij een eerder interview geven juist sterke de indruk dat zij soortgelijk materiaal in handen had als Gilligan, inclusief de beschuldiging aan het adres van Campbell. Anders dan Gilligan besloot zij er niets mee te doen, naar eigen zeggen omdat zij Kelly's uitval als slecht onderbouwd 'geroddel' beschouwde. Volgens de krant The Independent geven boze collega's bij de BBC een minder gunstige verklaring: Watts heeft gewoon even zitten slapen en probeert daar nu de aandacht van af te leiden.

Ondertussen moest Gilligan wel erkennen dat hij in zijn eerste radio-uitzending naar aanleiding van Kelly's woorden om zeven minuten over zes 's morgens niet helemaal gelukkig was geweest in zijn woordkeuze. Ook zijn hoofdredacteur was daar boos over, bleek later. In alle zeventien items die daarop volgden werd de fout hersteld, maar toch is de kans groot dat Lord Hutton zich in zijn eindrapport zal afvragen waarom de BBC het niet eerder over zijn hart kon verkrijgen om voor dit ene punt excuses aan te bieden. Dat had mogelijk een verdere escalatie van de mini-oorlog met Campbell kunnen voorkomen, die immers op verontschuldigingen aandrong.

Volgens Gilligan volgde 'spin doctor' Campbell hiermee een tactiek die hem al eerder goede diensten had bewezen: met volle kracht inhakken op één foutje in een artikel of een uitzending waarin de regering wordt aangevallen, in de hoop dat daarmee de grotere boodschap verloren raakt. In dit geval was die boodschap duidelijk: de regering heeft de dreiging van Irak overdreven om bevolking en parlement rijp te maken voor de Golfoorlog. Campbell wordt komende dinsdag verhoord door Hutton.

Geoff Hoon

De minister van defensie zat volgens velen al voor aanvang van het onderzoek in de politieke gevarenzone en inmiddels is de kans alleen maar groter geworden dat hij uiteindelijk zijn baan zal verliezen. Hoon, die binnen Labour bekendstaat als een uiterst loyale aanhanger van premier Blair, blijkt vorige maand persoonlijk te hebben besloten dat Kelly voor de buitenlandcommissie van het Lagerhuis moest verschijnen. Hij negeerde daarmee het advies van zijn bezorgde topambtenaar Sir Kevin Tebbitt, die had gewaarschuwd dat er 'wat respect moest worden getoond voor de man zelf, die vrijwillig naar voren is gekomen, die niet gewend is om in de openbaarheid te worden geduwd en die niet terechtstaat'.

Daarnaast laten instructies voor de persvoorlichters van zijn ministerie zien dat zij officieel toestemming hadden gekregen Kelly's naam als mogelijke bron van Gilligans bericht te bevestigen als die door journalisten aan hen werd voorgelegd. Hoon zal straks tijdens zijn verhoor moeten uitleggen hoe dat te rijmen valt met opmerkingen op tv in het weekeinde onmiddellijk na de dood van de wapeninspecteur. De minister zei toen dat zijn departement zijn uiterste best had gedaan om Kelly's identiteit te beschermen.

Tony Blair

De exacte rol van de premier in het drama was tot op heden onduidelijk, maar nu duikt hij dan op als medeverantwoordelijke voor de toenemende druk van regeringszijde die in diens laatste weken op Kelly werd uitgeoefend. Blair blijkt zijn eigen bijdrage te hebben geleverd aan de zoektocht naar de 'mol' achter Gilligans beweringen . Een zoektocht die volgens sommige commentoren uiteindelijk angstig veel begon te lijken op de 'Spaanse inquisitie', onder leiding van Campbell.

De interventie van de premier kwam nadat Kelly in een eerste onderhoud met zijn superieuren op defensie had ontkend dat hij Gilligans geheimzinnige bron kon zijn. Martin Howard, tweede man van het inlichtingenbureau van defensie, vertelde Lord Hutton donderdag dat hij correspondentie had gezien waarin stond dat Blair 'meer details' wilde over de discrepanties tussen de verhalen van Kelly en Gilligan. Pas daarna moesten er beslissingen worden genomen over 'verdere stappen'. Uiteindelijk kwam er inderdaad een tweede gesprek met Kelly, dat steviger was dan het eerste.

Overigens werd het kantoor van Blair gedurende het hele proces op de hoogte gehouden van de manier waarop het ministerie van defensie zijn werknemer aanpakte. Alle belangrijke correspondentie werd doorgestuurd naar Campbell en Blairs stafchef.

De Britse media

De collega's van Gilligan en Watts bij de BBC doen duidelijk hun uiterste best om alle ontwikkelingen in het onderzoek zo objectief mogelijk te verslaan. Maar net als de overige omroepen en kranten lijken zij compleet in verwarring door alle onthullingen tijdens de verhoren, waarin allerlei stukken worden gepubliceerd die normaal dertig jaar lang als staatsgeheim achter slot en grendel zouden blijven. De grootste schandaalkrant van het land, The Sun, richt al zijn pijlen op de BBC, net als The Times. Volgens de concurrentie volgen beide kranten die lijn op bevel van eigenaar Rupert Murdoch, die tevens de grote man is achter het commerciële Sky News. Er is een goede kans dat de uitkomsten van het Kelly-onderzoek, waarin komende week verschillende krantenjournalisten aan het woord zullen komen, ook de Britse pers zullen dwingen tot enige zelfreflectie.

David Kelly

Kort na Kelly's dood was het in de meeste kranten ongepast om te schrijven dat hij wel eens onwaarheden zou kunnen hebben verteld in zijn getuigenis voor de buitenlandcommissie. Inmiddels hebben veel journalisten die schroom van zich afgegooid. Uit angst voor represailles lijkt Kelly niet alleen zijn herinneringen aan zijn beruchte gesprek met Gilligan te hebben bijgesteld. Hij vertelde bijvoorbeeld ook dat hij zich niet kon herinneren verslaggever Gavin Hewitt van het tienuurjournaal van de BBC te hebben gesproken, terwijl hij op het bandje van Watts vertelde dat wel degelijk te hebben gedaan. In de loop van dit onderzoek verschijnt een Kelly die handelde als een mens van vlees en bloed en niet als een halve heilige.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden