Geen groepsuitje naar Auschwitz

In het Theologisch Elftal geven om de week twee godgeleerden hun visie op de actualiteit. Vandaag: Tijdens het EK voetbal in Polen en Oekraïne maakt het Nederlands elftal ook een uitstapje naar Auschwitz. Welk signaal geeft het zo af?

Natuurlijk, gevoetbald moet er worden. Maar ook tijdens een toernooi als het Europees Kampioenschap, dat begin juni in Polen en Oekraïne zal plaatsvinden, blijft er genoeg tijd over om iets van de omgeving te zien. En nu wil het geval dat het Nederlands elftal zijn uitvalsbasis in Krakau heeft, op een luttele zestig kilometer van Auschwitz. Bij het bekendmaken van het programma tijdens het EK deelde de KNVB dan ook mee dat Oranje een uitstapje maakt naar het voormalige concentratiekamp, net als het Engelse en het Duitse elftal.

Woordvoerster Monique Kessels van de KNVB licht toe: "Deze plaats is van historisch belang. Een symbool van eigenlijk alles wat slecht is. Genocide, terreur, noem maar op. Dat is zo belangrijk, daar wil je even bij stilstaan. Het is overigens niet zo dat we er een grote reis voor hoeven te ondernemen. We zijn toevallig in de buurt."

Maar is dat wel kies, om tijdens zo'n commercieel sportevenement ook even een excursie naar een vernietigingskamp in te lassen? Is dit ramptoerisme of getuigt het juist van respect voor de geschiedenis? Welk signaal geef je ermee af?

"Ik vind de motivering wel wat karig", zegt Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de VU in Amsterdam en PKN-predikant te Aerdenhout. "Een historische plek en we zijn toevallig in de buurt. Ja, hallo: historische plekken, daar ligt Europa mee bezaaid. Je moet met een beter verhaal komen."

Henk Leegte, doopsgezind predikant in Amsterdam, heeft er minder bezwaar tegen. "Die jongens zijn niet de hele tijd aan het voetballen. Ze hebben veel vrije tijd, heb ik me laten vertellen, en dan ga je een beetje rondkijken in de buurt. Een bezoek aan Auschwitz ligt dan nogal voor de hand. Deze jongens zijn ook gewoon op zakenreis, zou je kunnen zeggen. Zakenlui bezichtigen in hun vrije tijd vaak het culturele erfgoed in de omgeving."

Smalbrugge, verontwaardigd: "Het 'culturele erfgoed'? Het is niet alsof je de Notre Dame bezoekt of de toren van Pisa. Dit is van een andere orde. Je hebt het hier over gasovens en crematoria. De doodsfabrieken van Europa."

Leegte: "Inderdaad. Het dieptepunt van onze geschiedenis."

Smalbrugge: "Om daar een onschuldig groepsuitje van maken, dat is weird."

Leegte: "Aan de andere kant, als ze er niet heen zouden gaan, zou het nog vreemder zijn. Alsof het ze niet kan schelen."

Smalbrugge: "Stilstaan bij het verleden is op zich goed. Herinneren is belangrijk, we vergeten veel te snel. Het probleem met Auschwitz is alleen wel dat het een soort sjabloon voor 'het kwaad' is geworden. Dan ben je niet meer echt aan het herinneren, maar wordt het een soort obligate bedevaart naar het kwaad. Laten we hopen dat het bezoek voor het Nederlands elftal meer wordt dan dat. En God verhoede dat ze dit doen voor teambuilding of iets dergelijks. Om de schijn daarvan te vermijden moeten ze goed uitleggen waarom ze erheen gaan."

Leegte: "Ik vind dat je je niet moet afvragen waarom iemand Auschwitz bezoekt. Dat moet iedereen voor zichzelf uitmaken. Ja, er rijden toeristenbusjes van hotels in Krakau naar het kamp, als betreft het een attractie. Misschien heeft dat iets onpasselijks, maar je moet er toch op een of andere manier komen. Als ik zelf in zo'n hotel zou overnachten, zou ik er ook gebruik van maken. Waarom de Nederlandse spelers naar Auschwitz gaan, en wat ze daar dan beleven, laat dat lekker aan die jongens. Ramptoerisme is het in ieder geval niet. Dat vind ik sowieso geen goed woord als het om Auschwitz gaat. Ik ken niemand die onverschillig blijft onder zo'n bezoek. Dat raakt mensen diep. En dat zal ongetwijfeld ook zo zijn bij de Nederlandse voetballers.

"Trouwens, tijdens het WK in Zuid-Afrika ging Oranje naar Robbeneiland. En als ze in New York zouden spelen, zouden ze ongetwijfeld naar Ground Zero gaan. We moeten er niet teveel achter zoeken. Dat überhaupt de vraag opkomt of het betekenisvol is dat het elftal daar heen gaat, heeft te maken met die gigantische industrie die het voetbal is geworden. Als er ook maar iets gebeurt in voetballand is het meteen voorpaginanieuws. Gun die jongens ook hun privéleven."

Smalbrugge: "Die vlieger gaat niet op. Je bent nu eenmaal een nationale ploeg, je vertegenwoordigt je land."

Leegte: "Maar ze gaan er niet heen 'in functie'. Op het veld, ja, daar vertegenwoordigen ze Nederland. Maar daarbuiten niet. Je moet dit persoonlijk houden."

Smalbrugge: "Dan hadden ze het niet officieel aan de pers moeten mededelen."

Leegte: "Het was inderdaad beter geweest als ze het niet hadden rondgebazuind."

Smalbrugge: "Dat ze dat wel doen, geeft aan dat ze iets willen met het bezoek. Dan moet je er ook een goed verhaal bij vertellen."

Leegte: "Welk verhaal dan?"

Smalbrugge: "Een Europees verhaal. Auschwitz gaat over Europa, over wat we met zijn allen hebben laten gebeuren. Natuurlijk, Duitsers hebben het gedaan, maar de schuld ligt veel breder. Antisemitisme was overal in Europa aanwezig. En juist wij in Nederland hebben de meeste Joden laten vertrekken. Het uitsluiten van anderen, dat is niet waar we als Europa voor willen staan. We zijn juist op zoek naar een gevoel voor gemeenschap. Het tegenovergestelde van Auschwitz."

Leegte: "Dat ben ik met je eens. De ironie is ook dat er in Nederland een Polenmeldpunt bestaat en dat ons elftal dan naar Auschwitz gaat."

Smalbrugge: "Auschwitz vertegenwoordigt het demoniseren en verpletteren van de ander: de goede groep wordt van de kwade gescheiden. De tegenstander wordt ontmenselijkt. Helaas gebeurt dat ook in het hedendaagse voetbal. Het voetbal is gedegenereerd: je kunt geen wedstrijd meer spelen zonder dat er honderden ME'ers op de been zijn. Het is ten prooi gevallen aan hooliganisme. Zolang er 'jodenclub' en 'Joden aan het gas' gescandeerd wordt in stadions, is er iets mis.

"En dat is jammer, want het zou ook anders kunnen. Sport staat van oudsher juist voor positieve waarden. Van origine heeft sport een religieuze dimensie, kijk maar naar de sportfeesten in Griekenland. Het stond voor gemeenschapswaarden: niet het verpletteren van de tegenstander, maar juist kameraadschap, teamspel, fair play.

"Dat zouden ook nu nog de waarden moeten zijn die we willen uitdragen. En zo zou dit bezoek, als je het goed uitlegt, ook een positief signaal kunnen afgeven. Een boodschap van verbroedering. Dat je voor andere waarden staat dan dat Polenmeldpunt. Het zou mooi zijn als Van Marwijk dat duidelijk weet te maken. Dan zou dat bezoek aan Auschwitz betekenisvol en waardevol kunnen zijn."

Leegte: "Maar ook zonder zo'n uitleg vind ik het al prima. Laat iedereen het voor zichzelf uitzoeken. Ben jij er trouwens zelf wel eens geweest, Matthias?"

Smalbrugge: "Nee. En ik voel ook niet de behoefte."

Leegte: "Ik ben er ook nooit geweest, maar dat is niet bewust. Het is er gewoon nog niet van gekomen. Als ik Krakau zou aandoen, zou ik zeker ook naar Auschwitz gaan. Ik zou me er geestelijk wel heel goed op voorbereiden. Door er van te voren bij te verwijlen wat ik nou ging doen die dag.

"Het is zo'n verschrikkelijke plek, daar ga je niet zomaar even lichtvaardig naar toe."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden