Geen God in Bommelsaga, wel tijwisselaars en magische wezentjes

Het tij keert op het eiland Raap. Of beter gezegd, de vloed blijft uit, en het blijft maar eb. Normaal gesproken zorgen tijwisselaar Oene Horletoet en zijn leerling Kobbe Kobbema dat eb en vloed elkaar afwisselen, door cirkels te tekenen in het zand.

Maar het schip De Albatros nadert het eiland met Tom Poes en Olivier B. Bommel aan boord en kapitein Wal Rus aan het roer. Die laatste vaart op zijn barometer en zijn kompas, kortom, op techniek en wetenschap. Heel anders dus dan de magische werkelijkheid op het eiland Raap. Leerling-tijwisselaar Kobbe, nieuwsgierig naar De Albatros en zijn opvarenden, houdt expres de vloed tegen, zodat het schip op een zandbank loopt.

Volzin, 'tijdschrift voor zinvol leven', beschrijft hoe het vervolgens tot een confrontatie komt tussen de eilandbewoners en de kapitein, in het verhaal 'Tom Poes en de tijwisselaar', van wijlen tekenaar en verhalenverteller Marten Toonder. Vorige week zou zijn honderdste geboortedag zijn geweest. Het verhaal laat de botsing zien tussen natuurgeloof en wetenschap.

Toonder is ook de geestelijk vader van allerlei vreemde wezentjes, zoals Aardmannetje Kwetal, magister Hocus Pas, en Pee Pastinakel. Hij doopte ze tot het 'kleine volkje'. Dat volkje zou weet hebben van aloude magische praktijken, volgens Volzin: "God komt in Rommeldam niet voor, maar Toonders spirituele bezieling laat zich goed vinden."

De tekenaar en verhalenverteller woonde lang in Ierland. Hij zou het 'kleine volkje' daar zelf regelmatig zijn tegengekomen. Ook zag hij 'merkwaardige waterzuilen' en 'baadde hij letterlijk in het einde van de regenboog', zou hij hebben opgetekend in zijn autobiografie.

Toch kiest Toonder in zijn verhalen niet tussen natuurgeloof of wetenschap. "Er is een constante strijd tussen gevoel en rede, waarvan de afloop ongewis is en slechts in fictie gesuggereerd kan worden."

Nog een andere grote Nederlander zou zweveriger zijn geweest dan gedacht. Tenminste, als we het mystieke blad Bres moeten geloven. Dat geeft een lesje esoterisch schilderijen duiden. Aan de beurt is 'Het meisje met de parel' van Vermeer - het werk dat zoveel is geprezen om zijn eenvoud. Gek genoeg brengt die eenvoud sommigen juist in de verleiding tot inlegkunde en superlatieven.

Zo wordt 'Het meisje' in Bres achtereenvolgens 'een immense hemelverschijning' genoemd, 'de jongste van alle Madonna's', 'de Godin' - en vervolgens suggereert het magazine dat Vermeer, die katholiek was geworden, mystieke bijbedoelingen gehad heeft met het schilderij.

Toeval bestaat niet, schrijft Koorddanser, 'maandelijks magazine voor bewustzijnsontwikkeling en spiritualiteit'. En al helemaal niet bij het terugvinden van verloren voorwerpen. Neem nou Bert Stoop. "Voor zijn vijftiende verjaardag kreeg Bert van zijn vader een Union Oxford Sportfiets met terugtrap-rem." Drie keer werd Berts fiets gestolen, drie keer vond hij hem weer. En Bert is niet de enige met een bijzondere terugvindervaring. Een Duits boek uit 1959 doet verslag van een trouwring die na een jaar opduikt op een bloemstengel en van een ketting die 25 jaar later weer opduikt.

Hoe zoiets kan? "Je zou allereerst denken aan een vorm van onbewuste helderziendheid. De eigenaar weet onbewust waar het voorwerp zich bevindt en creëert (eveneens onbewust) een situatie waardoor het weer bij hem of haar terugkomt."

Wat ook 'best wel voor de hand ligt': "een vorm van karma of magie op basis van een soort positieve hechting. Door de waarde die iemand aan een concreet voorwerp hecht, onstaat er een aantrekking tussen beide die zelfs fysieke gevolgen kan hebben."

Welke van deze twee 'hypothesen' het meest aannemelijk is, kunnen we volgens Koorddanser simpel nagaan: vaker dingen kwijtraken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden