Geen gemakkelijke kost

'Rekkelijk of precies'. Tot 21 november in het Catharijneconvent, Nieuwegracht 63, Utrecht. Geopend: di-vr, 10-17 uur, za en zo: 11-17 uur. Catalogus: Fl. 25.

Teksten, pamfletten, spotprenten en boeken vormen de hoofdmoot van de expositie 'Rekkelijk of Precies'. Portretten brengen de mannen in beeld die zich in de zeventiende eeuw met het conflict over de leer van de uitverkiezing bezig hielden. Al het geschrevene illustreert een woelige episode in onze godsdienstgeschiedenis: de strijd tussen de preciezen en de rekkelijken. Een strijd die tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) hoog oplaaide. Dat bewijst alleen al de terdoodveroordeling van Van Oldenbarnevelt in 1619 door prins Maurits. De prins had toen de kant van de preciezen ofwel de contraremonstranten gekozen. Tot dan was zijn houding ambivalent geweest. “Is de predestinatie nu groen of blauw?”, zo had hij zich geregeld afgevraagd.

Het is geen gemakkelijke kost die de expositie behandelt. Maar wel boeiende. Eigenlijk speelden er destijds drie conflicten: behalve over de predestinatie was er ook onenigheid over de belijdenisgeschriften en over de verhouding tussen kerk en overheid. De eerste twee zijn trouwens nog steeds actueel: voor de remonstranten waren ze vorig jaar reden om uit Samen op Weg, het eenwordingsproces van gereformeerde, hervormden en lutheranen, te stappen.

In de 17e eeuw ontstond de ruzie over de predestinatie tussen de theologen Franciscus Gomarus en Jacobus Arminius. Arminius had moeite met de calvinistische ('precieze') opvatting dat God van tevoren beslist zou hebben wie uiteindelijk in de hemel zou komen en wie niet. Volgens hem en zijn aanhang beschikte de mens toch over enige eigen verantwoordelijkheid. Daardoor kon de mens zich openstellen dan wel afsluiten voor de genadegave van het geloof. Deze 'rekkelijke' opvatting was een doorn in het oog van de calvinisten. Niet alleen theologen hielden zich met de discussie bezig, ook de burgerij en de politici mengden zich in het debat.

In 1610 werd onder leiding van predikant Johannes Wtenbogaert de zogenaamde Remonstrantie opgesteld. Wtenbogaert was woordvoerder van de rekkelijken geworden, nadat Arminius in 1609 was overleden. De Remonstrantie, waarvan het afschrift op de tentoonstelling te zien is, pleitte voor een herziening van de belijdenis en de catechismus. De predestinatieleer kwam in vijf punten aan de orde. De ondertekenaars van het document verzochten om een synode om tot een oplossing van de geschillen te komen.

Een reactie van de tegenstanders bleef niet uit: in 1611 volgde de contraremonstrantie. Toch kregen de Arminianen veel aanhang, vooral in de Hollandse steden. Onrustige jaren volgden, ondanks het feit dat de overheid een scheuring binnen de kerk wilde voorkomen. Van Oldenbarnevelt en Hugo de Groot pleitten voor tolerantie. Tevergeefs, de onverdraagzaamheid nam groteske vormen aan. De roep om eigen contraremonstrantse kerken ontstond. De vele 'waggelmutsen' ofwel 'modderaars' die zich aarzelend tussen beide groeperingen bevonden, konden het wankele evenwicht niet bewaren.

Met de keus van prins Maurits voor de contra-remonstranten kreeg het conflict een nieuwe wending. Van Oldenbarnevelts veroordeling volgde en in Dordrecht werd een nationale synode belegd. De uitkomst is bekend: de remonstranten werden veroordeeld en verbannen. Voor zover de remonstranten nog welwillendheid aantroffen, verspeelden ze die in 1623. Toen werd een moordaanslag tegen prins Maurits verijdeld, die door de remonstranten zou zijn beraamd.

Pakkend

Het is deze geschiedenis die in Utrecht in beeld wordt gebracht. Voor een zo verbale strijd is het uiteraard moeilijk om 'pakkend' driedimensionaal beeldmateriaal te verwerven. Tot de verbeelding sprekende voorwerpen zijn er jammer genoeg dan ook nauwelijks. Een uitzondering vormen enkele persoonlijke bezittingen van Van Oldenbarnevelt, zoals zijn 'stokske', bril en zegelring. Van Hugo de Groot is het metselaarsjasje te zien, dat hij tijdens zijn vlucht vanuit Loevestein gebruikte. Ook hangt er een kanten kraag van Arminius.

Gravures illustreren de in naam van de godsdienst uitgevochten conflicten. Ook van terechtstellingen werden gravures gemaakt die als 'persfoto's' dienden. Vooral die van de predikant Slatius, één van de 'moordadighe conspirateurs' uit 1623, zijn opmerkelijk: toen hij onthoofd werd, werd ook zijn hand afgehakt. Dat gebeurde bij toeval, omdat hij juist zijn blinddoek recht trok. Voor de toeschouwers was het geen toeval: had zijn hand immers niet de pistolen klaargemaakt waarmee de prins van Oranje vermoord moest worden? Ook het lot van de Utrechtse secretaris Ledenberg, medestander van Van Oldenbarnevelt, trekt de aandacht. Ledenberg die tijdens zijn gevangenschap zelfmoord pleegde, werd maanden later alsnog op het galgenveld opgehangen: zijn rottende lichaam was daartoe in een kist verpakt. Van de bungelende kist bestaan verscheidene gravures die grote indruk gemaakt moeten hebben.

Het zijn echter vooral de portretten van de arminiaanse predikanten die boeien. Hoogtepunt is natuurlijk het schilderij dat Rembrandt in 1633 van Johannes Wtenbogaert maakte. Een indringend portret van de predikant op 76-jarige leeftijd. Rembrandt maakte in 1635 ook een ets van Wtenbogaert, die vermoedelijk op een schets teruggaat.

In de laatste zaal hangt een serie 17e- en 18e-eeuwse portretten, afkomstig uit de remonstrantse gemeenten van Rotterdam en Amsterdam. Hoewel veel werk anoniem is, gaat het bepaald niet om tweederangswerk. Ook hier zien we Wtenbogaert weer vereeuwigd, ditmaal door de Amsterdamse schilder Jacob Backer. Het portret dat Christoffel Lubienietzki in 1705 van de hoogleraar Simon Episcopius maakte, kan als pendant worden opgevat. Op beide doeken is hetzelfde tinnen inktschrijfstel afgebeeld, dat in de vitrine ernaast ook nog eens in het echt te zien is. De lakstaaf en de ganzeveer zijn door het museum nauwkeurig nagebootst: rekkelijke fantasie om precies te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden