Geen geloof om mee te koop te lopen

directeur | Hij is helemaal vergeten. Museum Boijmans Van Beuningen werd dertig jaar geleid door de 'extreem bescheiden' J.C. Ebbinge Wubben. Nu is duidelijk dat hij zich liet inspireren door de antroposofische Christengemeenschap.

Kan een mens ook té bescheiden zijn? Dat gold misschien wel voor J.C. Ebbinge Wubben, want hoewel hij voor Rotterdam en het Museum Boijmans Van Beuningen van onschatbare waarde was, is hij een vrijwel vergeten Nederlander. Een biografie over hem is nooit verschenen, daar was hij zeker sterk op tegen geweest. Hoewel hij bijna honderd werd, keek hij volgens een goede vriend bepaald niet naar dat moment uit, want dan zou de burgemeester weleens langs kunnen komen. Zo ver kwam het niet, Coert Ebbinge Wubben, die het Rotterdamse museum van 1945 tot 1978 leidde, stierf in 2014.


Pas op zijn begrafenis werd de aanwezigen onthuld waar hij zijn spirituele motivatie vandaan haalde: hij was lid van de Christengemeenschap, een kerk die zich laat inspireren door de ideeën van de grondlegger van de antroposofie Rudolf Steiner.


De 'extreem bescheiden' Ebbinge Wubbe is alsnog geëerd met een boek. Op de manier zoals hij dat zelf waarschijnlijk het liefst had gezien: geen biografie,maar een uitgave waarin zijn verdiensten voor het museum, en daarmee voor Rotterdam, worden geboekstaafd.


Kunsthistorica Patricia van Ulzen, de auteur van deze uitgave, kreeg veel respect voor hem toen ze ontdekte dat de museumdirecteur een belangrijke prijs had geweigerd, omdat hij vond dat die hem niet toekwam. "Dat vond ik zo opmerkelijk, dat hij dat deed, toen vond ik hem meteen erg sympathiek", zegt ze.


Toch logen zijn eigen verdiensten er niet om. Eerst wist hij dankzij de gave van omzichtige diplomatie de collectie Van Beuningen binnen te halen, met topstukken als 'De toren van Babel' van Pieter Bruegel. Daarna liet hij in nauwe samenwerking met architect Alexander Bodon een nieuwe vleugel bouwen, waarin de hedendaagse kunst die hem interesseerde in passend moderne setting geëxposeerd kon worden. Voor Rotterdam is dat enorm belangrijk geweest. De stad zette zichzelf op de kaart met spraakmakende tentoonstellingen, over Salvador Dalí, over Europese symbolisten, over de beeldhouwer Ossip Zadkine (van het iconische Rotterdamse beeld met het gat erin), en met publiekstrekkers als 'Goden en farao's'. Maar de aandacht mocht niet gaan naar de directeur.


"In de huidige tijd is dat bijna ongelooflijk, dat iemand zich zo wegcijfert", aldus Van Ulzen. "Er wordt verwacht dat je een soort wandelende pr-machine bent, ook als museumdirecteur. Dat wordt gewaardeerd. Wim Pijbes is een goed voorbeeld, die wás het Rijksmuseum. Maar Ebbinge Wubben wilde vooral zijn werk goed doen. Hij vond publiciteit wel belangrijk, maar het moest niet om hem gaan. Zoals zijn secretaresse het formuleerde: 'Hij was niet zo'n kunstpausje.'" En dat had ook zijn voordelen. "Zijn medewerkers droegen hem op handen, ook de technische dienst. Hij had uitstekend contact met de conciërge, die in die tijd nog ín het museum woonde, in een speciale conciërgewoning. Heel opvallend vond ik dat hij zo goed kon samenwerken met vrouwen, ook als ze werkten op topposities. Daarin was hij zijn tijd ver vooruit. Hij vond het niet erg om op de tweede plaats te komen, dat vond hij juist fijn. Het ging hem om de kunst en wat die kon betekenen."


Die gedachte was nauw verbonden met de ideeën van de Christengemeenschap. Hun grote voorbeeld, de antroposoof Rudolf Steiner, betoogde altijd dat de geestelijke groei van de mens gestimuleerd werd door kunst, vooral bij kinderen. "Ebbinge Wubben was er héél erg van overtuigd dat kunst je een rijker leven kan bezorgen."


"Dat hijzelf zo hield van de Duitse literatuur en filosofie, sprak in 1945, toen hij directeur werd, helemaal niet vanzelf. Zijn voorganger Dirk Hannema werd na de oorlog gearresteerd wegens openlijke nationaal-socialistische sympathieën - affiniteit met de Duitse cultuur werd door veel mensen met argwaan bekeken. Ebbinge Wubben heeft trouwens nog onder Hannema gewerkt, maar had meteen duidelijk gemaakt dat hij van de nazi's niets moest hebben. Hij hield van Goethe, hij liet zich inspireren door Rudolf Steiner, dat was het denken dat hem leidde. Gaandeweg kreeg die trouw aan die Duitse filosofie ook wel iets ouderwets, niet iedereen kon hem daarin volgen.


"Aanvankelijk stond hij trouwens wel heel sceptisch tegenover de Christengemeente, het was de kerk van zijn echtgenote. Maar toen zij in 1966 veel te vroeg overleed, sloot hij zich toch aan. Hij vond er troost. De Christengemeenschap heeft namelijk een mensenwijdingsdienst, waarin nadrukkelijk de overledenen worden aangeroepen. Hij had echt het gevoel dat hij dan weer contact had met zijn vrouw. Hij ging twee keer per week naar de dienst. Dat was niet iets om mee te koop te lopen in een tijd dat Nederland in rap tempo ontkerkelijkte, zeker niet in de kunstwereld. Maar dat vind ik zo fascinerend aan het lange directoraat van Ebbinge Wubben: aan hem zie je hoe de tijd is veranderd. Hij kwam uit een deftige, formele wereld en zag alles informeler worden.


"Een wild en opwindend leven heeft hij eigenlijk niet gehad, hij was gewoon altijd aan het werk in het museum. Toch zou hij misschien nog een biografie moeten krijgen. Als het er ooit van komt, zou daarin nog een artikel genoemd moeten worden dat ik vond in De Revu, en waarin mensen wordt gevraagd wat hun lievelingsschilderij was. Ebbinge Wubben koos een portretje van Jan van Scorel, 'portret van een scholier', uit 1531, en hij schrijft dat hij het een heel levendig portret vindt, maar dat hij ook de spreuk die daarop staat mooi vindt: "De heer geeft alles en heeft toch niets minder." En dan staat er ook nog: 'Wie is rijk? De man die niets begeert. Wie is arm? De gierigaard.' Generositeit, dat vond hij kennelijk belangrijk."


Patricia van Ulzen: J.C. Ebbinge Wubben, Museumdirecteur met een missie, 1945-1978. Uitg. Museum Boymans Van Beuningen, 128 blz. euro 20.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden